انسان معنوی، ابتدا باید شناخت را در خود ایجاد کند؛ وقتی شناخت انسان به مرحله باورمندی رسید، احساس حبّ شدید به خداوند پیدا می کند و بعد از آن رفتار اجتماعی پدید می آید که به نوبه خود پیامدهایی را نیز به دنبال دارد. مؤلفه های سلامت معنوی در قرآن در اندیشه قرآنی، سلامت معنوی، دربردارنده شاخص های معرفتی و تعقلی، عاطفی و هیجانی، عملی و بازدهی می باشد (مرزبند و زکوی، 1391). منظور از شاخص های معرفتی و تعقلی، برخورداری از اندیشه یا معرفت ویژه نسبت به خدا، انسان، خلقت و رابطه متقابل آنهاست. از جمله مهم ترین شاخص های معرفتی و تعقلی، ایمان به خدا و روز قیامت و نیز اعتقاد به حکیم بودن خداوند متعال است. خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: لَا تَجِدُ قَوْما یؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیوْمِ الْآخِرِ یوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ کَانُوا آبَاءهُمْ أَوْ أَبْنَاءهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ أُوْلَئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الْإِیمَانَ وَأَیدَهُم بِرُوحٍ مِّنْهُ وَیدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا رَضِی اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُوْلَئِکَ حِزْبُ اللَّهِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (مجادله: 22)؛ هیچ قومی را که ایمان به خدا و روز قیامت دارد نمی یابی که با دشمنان خدا و رسولش دوستی کنند، هرچند پدران یا فرزندان یا برادران یا خویشاوندان آنها باشند، آنها کسانی هستند که خدا ایمان را بر صفحه قلوبشان نوشته و با روحی از ناحیه خودش آنها را تقویت فرموده، آنها را در باغ هایی از بهشت داخل می کند که نهرها از زیر درختانش جاری است، جاودانه در آن می مانند خدا از آنها خشنود و آنها نیز از خدا خشنودند آنها حزب اللّه اند بدانید حزب اللّه پیروز است. و نیز می فرماید: جَزَاؤُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِینَ فِیهَا أَبَدا رَّضِی اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِکَ لِمَنْ خَشِی رَبَّهُ (بینه: 8)؛ پاداش آنها نزد پروردگارشان باغ های بهشت جاویدان است که نهرها از زیر درختانش جاری است، همیشه در آن می مانند، هم خدا از آنها خشنود است و هم آنها از خدا خشنود، و این (مقام والا) برای کسی است که از پروردگارش بترسد. در خصوص یاد مرگ در قرآن کریم آمده است: یا أَیهَا الْإِنسَانُ إِنَّکَ کَادِحٌ إِلَی رَبِّکَ کَدْحا فَمُلَاقِیهِ فَأَمَّا مَنْ أُوتِی کِتَابَهُ بِیمِینِهِ فَسَوْفَ یحَاسَبُ حِسَابا یسِیرا (اشتقاق: 6ـ8)؛ ای انسان! تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می روی و او را ملاقات خواهی کرد؛ اما کسی که نامه اعمالش به دست راستش داده شده، به زودی حساب آسانی برای او می شود. یکی دیگر از شاخص های تعقلی، می تواند اعتقاد به حکیم بودن خداوند و راضی بودن به قضا و قدر الهی باشد؛ به این مورد نیز در قرآن کریم اشاره شده است: ینَزِّلُ الْمَلآئِکَةَ بِالْرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلَی مَن یشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ أَنْ أَنذِرُواْ أَنَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنَاْ فَاتَّقُونِ (نحل: 2)؛ فرشتگان را با روح الهی به فرمانش بر هر کس از بندگانش بخواهد نازل می کند (و به آنها دستور می دهد) که مردم را انذار کنید (و بگویید) معبودی جز من نیست؛ بنابراین، از مخالفت با (دستور) من بپرهیزید. شاخص های عاطفی و هیجانی نیز به یکی از مهم ترین حالات انسان معنوی اشاره دارد؛ یعنی محبت ورزی نسبت به خداوند: وَالَّذِینَ آمَنُواْ أَشَدُّ حُبّا لِّلّهِ (بقره: 165)؛ کسانی که ایمان آورده اند شدیدترین حبّ را به خداوند دارند. در خصوص حمد و ثنای خداوند، می توان به آیاتی از سوره حمد اشاره کرد: الْحَمْدُللّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ (حمد: 2ـ3)؛ ستایش مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است؛ خداوندی که بخشنده و بخشایشگر است (و رحمت عام و خاصش همه را رسیده). از دیگر شاخص های هیجانی و عاطفی سلامت معنوی در قرآن کریم، احساس خشنودی نسبت به داوری و حکم الهی است: فَلاَ وَرَبِّکَ لاَ یؤْمِنُونَ حَتَّیَ یحَکِّمُوکَ فِیمَا شَجَرَ بَینَهُمْ ثُمَّ لاَ یجِدُواْ فِی أَنفُسِهِمْ حَرَجا مِّمَّا قَضَیتَ وَیسَلِّمُواْ تَسْلِیما (نساء: 165)؛ به پروردگارت سوگند که آنها مؤمن نخواهند بود، مگر اینکه تو را در اختلافات خود به داوری طلبند؛ و سپس در دل خود از داوری تو احساس ناراحتی نکنند، و کاملاً تسلیم باشند. ازاین رو، می توان گفت که فرد سالم از نظر معنوی، اگر در شاخص های معرفتی و تعقلی، به حکیم بودن خداوند اعتقاد پیدا کرد، در شاخص های هیجانی و عاطفی هم باید احساس خشنودی نسبت به اعتقاد و معرفت خود نسبت به این موضوع داشته باشد. در نتیجه برخورداری از اندیشه و معرفت و نیز حبّ شدید به پروردگار، انسان دست به رفتارها و اعمال متناسب با اندیشه و عواطف خود می زند و در واقع، مبنای زندگی او خدامحوری می شود؛ که به این اعمال و رفتارها، شاخص های عملی می گویند. این گونه شاخص های عملی، در قرآن کریم، به وفور یافت می شوند که از آن جمله، می توان به یاد خدا در نماز، ذکر خدا و دیگر اعمالی که به نوعی با ذکر و یاد خداوند در ارتباط اند (مانند توبه، شکر نعمات الهی و غیره)، اشاره نمود. خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْرا کَثِیرا(احزاب: 41)؛ ای کسانی که ایمان آورده اید! خدا را بسیار یاد کنید. و نیز می فرماید: وَسَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَأَصِیلاً (احزاب: 41)؛ و صبح و شام او را تسبیح نمایید. در جای دیگر آمده است: الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَیؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُم بِالْآخِرَةِ هُمْ یوقِنُونَ(لقمان: 4)؛ همان ها که نماز را بر پا می دارند، زکات را ادا می کنند، و به آخرت یقین دارند. در آموزه های وحیانی، التزام به باورها و رفتارهای دینی، سلامت جسمی، روانی و اجتماعی را به دنبال دارد؛ به عبارت دیگر، التزام به رفتارهای بهداشتی توصیه شده در دین، سبب سلامت جسمانی می شود. این مورد نیز، دربرگیرنده شاخص های بازدهی می باشد. از شاخص های بازدهی سلامت معنوی در قرآن کریم نیز می توان به ایجاد آرامش درونی و اطمینان قلبی در انسان و همچنین عدم غمگین و محزون شدن او اشاره نمود. یکی از آیات قرآن کریم که به این موارد اشاره دارد، عبارت است از: هُوَ الَّذِی أَنزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیزْدَادُوا إِیمَانا مَّعَ إِیمَانِهِمْ وَلِلَّهِ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَکَانَ اللَّهُ عَلِیما حَکِیما (یونس: 62)؛ او کسی است که سکینه و آرامش را در دل های مؤمنان نازل کرد تا ایمانی بر ایمانشان افزوده شود، لشکر آسمان ها و زمین از آن خداست، و خداوند دانا و حکیم است. ازاین رو، در یک تحلیل، می توان اندیشه معنوی، عواطف معنوی، اعمال معنوی و نتایج و بازده های معنوی را به عنوان چهار مؤلفه اصلی تشکیل دهنده سلامت معنوی دانست (عباسی و دیگران، 1391، ص 27). مؤلفه های سلامت معنوی در صحیفه سجادیه با توجه به ادعیه موجود در صحیفه سجادیه، واضح است که در این کتاب، به همه جنبه های سلامتی، اعم از جسمانی، روانی، اجتماعی، عاطفی و معنوی، توجه و تأکید شده است؛ در عین حال، حاکمیت با بعد معنوی می باشد. روشی که صحیفه سجادیه، همانند قرآن، در خصوص سلامت و رعایت بهداشت، توصیه می کند، روشِ پیش گیری مقدم بر درمان است و شیوه برخورد این کتاب با مسائل بهداشتی، شیوه ای فعال است نه منفعل. محور حاکم بر موضوعات این کتاب، محوری خدایی است؛ در واقع، همه چیز با میزان الهی بودن، توحید و ایمان به خداوند یگانه سنجیده می شود و اعتقاد به پروردگار یکتا، تنها راه رسیدن به سلامت معنوی است (آیت اللهی، 1388). شاخص های سلامت معنوی در صحیفه سجادیه نیز، مشابه شاخص های سلامت معنوی در قرآن می باشند. اولین دسته از شاخص ها، شاخص هایی هستند که به نظام تفکرات فرد اشاره دارند، این دسته را شاخص های معرفتی و تعقلی می نامند. مهم ترین شاخص های معرفتی و تعقلی در صحیفه سجادیه عبارتند از ایمان به خداوند متعال و تقدیر الهی و همچنین اعتقاد به معاد و زندگی پس از مرگ. نمونه ای از شاخص های معرفتی در صحیفه سجادیه عبارت است از دعای آن حضرت، در رضا به تقدیر الهی، که می فرمایند: الْحَمْدُ لِلَّهِ رِضیً بِحُکْمِ اللَّهِ، شَهِدْتُ أَنَّ اللَّهَ قَسَمَ مَعَایشَ عِبَادِهِ بِالْعَدْلِ، وَ أَخَذَ عَلَی جَمِیعِ خَلْقِهِ بِالْفَضْلِ (صحیفه سجادیه، دعای 35، ص 222)؛ خدای را سپاس گویم و به حکم او رضا دهم، گواهی دهم که خدای تعالی روزی بندگان را به عدل بخشش کرده و به هریک از آفریدگان بیش از حاجتش عطا فرموده است. ازاین رو، زمانی که بنده از طریق آیات قرآن و روایات و اندیشه در نظام هستی و واقعیت های آفرینش به وجود مقدس حضرت حق معرفت پیدا کرد، به مقام رضای از دوست می رسد و نسبت به وضع خود در آن حدودی که مربوط به حضرت معبود است کمال خوشحالی و نشاط را از ذات قلب حس می کند (انصاریان، 1389، ج 1، ص 356ـ357) و این رضایتِ به حکم و تقدیر الهی، در نهایت به سلامت معنوی و روانی فرد منجر خواهد شد. یکی دیگر از شاخص های معرفتی، اعتقاد به معاد و یاد مرگ است؛ امام سجاد علیه السلام در این رابطه در صحیفه گرانقدر سجادیه فرموده اند: وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ صَالِحِ الْأَعْمَالِ عَمَلاً نَسْتَبْطِی ءُ مَعَهُ الْمَصِیرَ إِلَیکَ، وَ نَحْرِصُ لَهُ عَلَی وَشْکِ اللَّحَاقِ بِکَ حَتَّی یکُونَ الْمَوْتُ مَأْنَسَنَا الَّذِی نَأْنَسُ بِهِ، وَ مَأْلَفَنَا الَّذِی نَشْتَاقُ إِلَیهِ، وَ حَامَّتَنَا الَّتِی نُحِبُّ الدُّنُوَّ مِنْهَا (صحیفه سجادیه، دعای 40، ص 243ـ244)؛ و از اعمال شایسته چندان نصیب ما کن که از دیر شدن بازگشت سوی تو اندیشناک شویم و لقای تو را هرچه زودتر طالب باشیم، به اجل دل بندیم و با مرگ الفت گیریم و مشتاق آن شویم و مانند خویشان نزدیک قرب او را خواهیم. ترس از مرگ تا حدی می تواند مفید و سازنده باشد؛ ترس از مرگ، زندگی انسان را از بسیاری خطرها، مهلکه ها و مرگ های قابل پیشگیری می رهاند و انسان را به مبارزه با بسیاری از بیماری ها، امراض و پیش گیری از آسیب ها وادار می کند. البته باید توجه داشت که ترس از مرگ، تا زمانی مفید و سازنده خواهد بود که رفتارهای فردی و اجتماعی انسان را با مشکل مواجه نساخته و روح امید و نشاط را از فرد نگرفته باشد. ازاین رو، اگر افراد به آخرت اعتقاد داشته باشند و بدانند که نتیجه کارهای خوب و بد و خیر و شرّی که انجام می دهند، به خود آنها بازمی گردد، در رفتارها و اعمال خود دقت بیشتری به خرج می دهند و همین سبب می شود که افراد از سلامت روانی و معنوی بالاتری نیز برخوردار گردند. افرادی که شناخت کامل نسبت به خدای متعال دارند، چنان محبت الهی در دلشان جای گرفته است که رضایت الهی را بر همه چیز مقدم می دارند و با این انگیزه به عبادت و پرستش می پردازند. بنابراین، آنچه بیش از هر چیز موجب سلامت معنوی و روانی و مانع آلوده شدن به گناه می شود، خوف از عذاب الهی است و شاید بتوان گفت که طمع در پاداش و نیل به سعادت، به اندازه ترس از عذاب الهی، در سلامت روان مؤثر نیست (شجاعی، 1386). در رابطه با شاخص های عاطفی و هیجانی سلامت معنوی نیز، پیش از این توضیح داده شد که این دسته از شاخص ها، به یکی از مهم ترین حالات انسان معنوی اشاره دارند؛ یعنی محبت ورزی نسبت به خداوند. از مهم ترین این شاخص ها می توان به حمد و ثنای الهی و نیز دعا و طلب آمرزش از خداوند متعال اشاره کرد. در خصوص حمد و ثنای الهی، در صحیفه سجادیه آمده است: الْحَمْدُ لِلَّهِ الْأَوَّلِ بِلَا أَوَّلٍ کَانَ قَبْلَهُ، وَالْآخِرِ بِلَا آخِرٍ یکُونُ بَعْدَهُ الَّذِی قَصُرَتْ عَنْ رُؤْیتِهِ أَبْصَارُ النَّاظِرِینَ، وَ عَجَزَتْ عَنْ نَعْتِهِ أَوْهَامُ الْوَاصِفِینَ... حَمْدا نُعَمَّرُ بِهِ فِیمَنْ حَمِدَهُ مِنْ خَلْقِهِ، وَ نَسْبِقُ بِهِ مَنْ سَبَقَ إِلَی رِضَاهُ وَ عَفْوِهِ (صحیفه سجادیه، دعای 1، ص 40ـ41)؛ سپاس خداوند را که نخستین موجود است و پیش از او هیچ نبود و آخرین موجود است و پس از او هیچ نباشد؛ دیده بینندگان از مشاهده ذات او فرومانده و اندیشه گویندگان از ذکر اوصاف او عاجز است... سپاسی که تا زنده باشیم از سپاس گزاران او باشیم و چون عمر به پایان رسد، سوی رضا و عفو او بشتابیم. لفظ اول و آخر در این دعای عظیم که همچون دریای مواج است، از قرآن کریم گرفته شده است، که خداوند در آن می فرماید: هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِکُلِّ شَی ءٍ عَلِیمٌ (حدید: 3)؛ اول و آخر و ظاهر و باطن او است، از هر چیز آگاه است. قرآن مجید که هر آیه اش ظاهری و باطنی دارد و هر بطنی دارای هفت بطن دیگر است، با تمام معانی و حقایق و مفاهیم آسمانی و ملکوتی اش بر خزانه بی نمونه حضرت حق، یعنی قلب پاک و دریای بی ساحل دل پیامبر صلی الله علیه و آلهتجلی کرد و به همان صورت و سیرت به دوازده امام معصوم علیهم السلام منتقل شد (انصاریان، 1389، ج 1، ص 125ـ142). ازاین رو، اکثر مفاهیم و معانی به کاررفته در صحیفه سجادیه، از قرآن کریم الهام گرفته شده اند و این موضوع بر اهمیت این کتاب ارزشمند و گرانقدر بیش از پیش می افزاید. یکی دیگر از مهم ترین شاخص های عاطفی و هیجانی، دعا و طلب آمرزش از خداوند متعال است. امام سجاد علیه السلام در این خصوص، در صحیفه گرانقدر سجادیه، می فرمایند: وَ وَثِقْتُ بِکَ رَبِّ فِی الْمَغْفِرَةِ لِی، وَ أَنْتَ أَوْلَی مَنْ وُثِقَ بِهِ، وَ أَعْطَی مَنْ رُغِبَ إِلَیهِ، وَ أَرْأَفُ مَنِ اسْتُرْحِمَ، فَارْحَمْنِی (صحیفه سجادیه، دعای 32، ص 213)؛ اما به آمرزش تو اعتماد دارم؛ تو سزاوارترین کسی به اعتماد داشتن و بخشنده ترین کسی که چشم امید به توست و مهربان ترین کسی که توقع عفو از تو باید داشت؛ پس بر من ببخشای. در جای دیگری نیز می فرمایند: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ صَیرْنَا إِلَی مَحْبُوبِکَ مِنَ التَّوْبَةِ، و أَزِلْنَا عَنْ مَکْرُوهِکَ مِنَ الْإِصْرَارِ (صحیفه سجادیه، دعای 9، ص 82)؛ خدایا درود فرست بر محمد و آل او و ما را به سوی توبه هدایت کن که محبوب توست و از اصرار بر گناه دور دار که مغبوض توست. پیامبران و امامان، همواره رضوان، بهشت، سعادت و سلامت را در صورت صالح شدن مردم بشارت دادند و انسان را در مقابل آلوده شدن به منکرات، به غضب و عذاب جهنم و خواری دنیا و آخرت وعده فرموده اند (انصاریان، 1389، ج 1، ص 241ـ243). ازاین رو، حمد و ثنای خداوند متعال و همواره طلب آمرزش داشتن از درگاه او، سبب انبساط خاطر و خشنودی روانی فرد شده و سلامت معنوی وی را تأمین خواهد کرد. پس از اینکه انسان معنوی به معرفت عمیق دست پیدا کرد، حالات عاطفی و هیجانی ناشی از همان معرفت، در قالب عباراتی که نشان از محبت الهی و حمد و ثنای پروردگار متعال است، بروز پیدا می کند. فرد باایمان، لذتی پایدار دارد و از شور و شعفی باطنی برخوردار است. مؤمن با عبادتش و در هنگامه ارتباط با خدا، غرق در لذت می شود و گویی با حقیقتی مرتبط شده که او را از همه امور و حقایق دیگر منصرف نموده است، به گونه ای که حاضر نیست لحظه ای از آن حالت را با ساعت ها و روزها معامله کند (سالاری فر و همکاران، 1390). امام سجاد علیه السلام می فرمایند: مَن ذَاالَّذی ذاقَ حلاوَة محبّتک فرام منک بدلاً و مَن ذَاالَّذی أنس بقربک فانبغی عنک رخولاً (مفاتیح الجنان، مناجات خمسه عشر)؛ خدایا، چه کسی است که شیرینی محبت تو را چشیده باشد، اما چیز دیگری را جانشین آن کند؟ و چه کسی است که با تو مأنوس شده باشد، اما رو به سوی دیگری کند؟ دسته سوم از شاخص ها که با عنوان شاخص های عملی معرفی شدند، رفتارها و اعمالی را شامل می شوند که متناسب با اندیشه ها و عواطف مورد پذیرش انسان معنوی می باشد. از جمله این شاخص ها می توان به اعمالی مانند توبه، شکرگزاری نعمات الهی، یاد خدا و برپاداشتن نماز و نیز توسل و توکل اشاره کرد. در خصوص یاد خدا و نیز توسل و توکل به درگاه او و طلب خواسته ها و حاجات از خداوند متعال، که یکی از شاخص های عملی سلامت معنوی می باشد، در صحیفه سجادیه آمده است: ... فَمَنْ حَاوَلَ سَدَّ خَلَّتِهِ مِنْ عِنْدِکَ، وَ رَامَ صَرْفَ الْفَقْرِ عَنْ نَفْسِهِ بِکَ فَقَدْ طَلَبَ حَاجَتَهُ فِی مَظَانِّهَا، وَ أَتَی طَلِبَتَهُ مِنْ وَجْهِهَا. وَ مَنْ تَوَجَّهَ بِحَاجَتِهِ إِلَی أَحَدٍ مِنْ خَلْقِکَ أَوْ جَعَلَهُ سَبَبَ نُجْحِهَا دُونَکَ فَقَدْ تَعَرَّضَ لِلْحِرْمَانِ، وَ اسْتَحَقَّ مِنْ عِنْدِکَ فَوْتَ الْإِحْسَانِ. اللَّهُمَّ وَ لِی إِلَیکَ حَاجَةٌ قَدْ قَصَّرَ عَنْهَا جُهْدِی، وَ تَقَطَّعَتْ دُونَهَا حِیلِی، وَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی رَفْعَهَا إِلَی مَنْ یرْفَعُ حَوَائِجَهُ إِلَیکَ، وَ لَا یسْتَغْنِی فِی طَلِبَاتِهِ عَنْکَ، وَ هِی زَلَّةٌ مِنْ زَلَلِ الْخَاطِئِینَ، وَ عَثْرَةٌ مِنْ عَثَرَاتِ الْمُذْنِبِینَ (صحیفه سجادیه، دعای 13، ص 99ـ100)؛ هرکس صلاح کار خود را از تو خواهد و رفع نیاز از تو جوید، حاجت خود از محل شایسته خواسته و مطلوب خویش را از آنجا که باید بطلبد طلبیده است و هرکس دست حاجت سوی یکی از آفریدگان دراز کند و او را سبب رستگاری خویش داند، نه تو را، خود را در معرض نومیدی آورده و سزاوار حرمان از نعمت تو شده است. خداوند مرا حاجتی است بیش از تاب و توان من و از چاره اندیشی در آن فرومانده و نفس مرا وسوسه می کند تا حاجت خود را از کسی خواهم که او خود حاجت از تو می خواهد، خطاکاران چنین می لغزند و عاصیان بدین گونه از پای درمی آیند. در قرآن کریم نیز آمده است: یا أَیهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاء إِلَی اللَّهِ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِی الْحَمِیدُ (فاطر: 15)؛ ای مردم! شما (همگی) نیازمندان به خدا هستید، تنها خداوند است که بی نیاز و شایسته هرگونه حمد و ستایش است. این آیه شریفه بهترین آیینه برای دیدن خود و خداست؛ برای تماشای خود که فقر محضیم و از خود چیزی نداریم و تماشای حضرت محبوب که مستجمع جمیع صفات کمالیه است. بهترین دارو برای علاج کبر و غرور و ریشه کن کردن منیت و قوی ترین دوا برای معالجه تمام امراض روحی و بدنی است. قرآن کریم در جای دیگر می فرماید: یولِجُ اللَّیلَ فِی النَّهَارِ وَیولِجُ النَّهَارَ فِی اللَّیلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ کُلٌّ یجْرِی لِأَجَلٍ مُّسَمیًّ ذَلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ وَالَّذِینَ تَدْعُونَ مِن دُونِهِ مَا یمْلِکُونَ مِن قِطْمِیرٍ(فاطر: 13)؛ او شب را در روز داخل می کند و روز را در شب، و خورشید و ماه را مسخر (شما) کرده، هر کدام از آنها تا سرآمد معینی به حرکت خود ادامه دهد؛ این است خداوند، پروردگار شما، حاکمیت (در سراسر عالم) از آنِ اوست، و کسانی را که جز او می خوانید (و می پرستید) حتی به اندازه پوست نازک هسته خرما حاکمیت (و مالکیت) ندارند. بنابراین، انسان ها نیازمند او هستند و نه غیر او، و ازاین رو، هرگز نباید سر تعظیم و تسلیم بر آستان غیر او بگذارند و رفع نیازمندی خود را از غیر او بطلبند؛ چراکه آنها نیز همه مانند خودش نیازمند و محتاجند. منظور امام سجاد علیه السلام در این جملات نورانی، روگردانی از توحید و توکل و غفلت از خداوند و بی توجهی به واقعیت های الهی و روی آوردن به بت های بی جان و جاندار و خلاصه شرک و کفر و طاغوت زدگی و فروش شخصیت به ستمکاران و ظالمان است، وگرنه حاجت و گرفتاری خود را اگر انسان مؤمنی به اذن حضرت محبوب به بندگان مؤمن و مسلمان و باکرامت و اهل بخشش بگوید، هیچ منافاتی با توکل و توحید ندارد. عرض حاجت به عباد صالح دوست به اذن دوست امری است، لازم و برآوردن حاجت حاجتمندان در صورت امکان امری واجب است (انصاریان، 1389، ج 2، ص 38ـ47). در صحیفه گرانقدر سجادیه، در خصوص طلب عافیت و سلامت جسم و روح، آمده است: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ أَلْبِسْنِی عَافِیتَکَ، وَ جَلِّلْنِی عَافِیتَکَ، وَ حَصِّنِّی بِعَافِیتِکَ، وَ أَکْرِمْنِی بِعَافِیتِکَ، وَ أَغْنِنِی بِعَافِیتِکَ، وَ تَصَدَّقْ عَلَی بِعَافِیتِکَ، وَ هَبْ لِی عَافِیتَکَ وَ أَفْرِشْنِی عَافِیتَکَ، وَ أَصْلِحْ لِی عَافِیتَکَ، وَ لَا تُفَرِّقْ بَینِی وَ بَینَ عَافِیتِکَ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ (صحیفه سجادیه، دعای 23، ص 160)؛ خدایا! بر محمد و آل او درود فرست و جامه عافیت بر من بپوشان که سراپای مرا فراگیرد و مرا در حصار عافیت جای ده و به عافیت گرامی دار و بی نیاز کن و بر من صدقه ده و مرا عافیت بخش، بستر عافیت بر من بگستر و آن را شایسته من گردان و میان من و عافیت در دنیا و آخرت جدایی میفکن. نیز در همان دعا می فرماید: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ، وَ عَافِنِی عَافِیةً کَافِیةً شَافِیةً عَالِیةً نَامِیةً، عَافِیةً تُوَلِّدُ فِی بَدَنِی الْعَافِیةَ، عَافِیةَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ. وَ امْنُنْ عَلَی بِالصِّحَّةِ وَ الْأَمْنِ وَ السَّلَامَةِ فِی دِینِی وَ بَدَنِی، وَ الْبَصِیرَةِ فِی قَلْبِی، وَ النَّفَاذِ فِی أُمُورِی، وَ الْخَشْیةِ لَکَ، وَ الْخَوْفِ مِنْکَ، وَ الْقُوَّةِ عَلَی مَا أَمَرْتَنِی بِهِ مِنْ طَاعَتِکَ، وَ الِاجْتِنَابِ لِمَا نَهَیتَنِی عَنْهُ مِنْ مَعْصِیتِکَ (صحیفه سجادیه، دعای 23، ص 161)؛ خدایا! بر محمد و آل او درود فرست و مرا از رنج دور دار و بهبودی کامل عطا کن؛ تندرستی ای که پیوسته در فزونی بود و برومند گردد، عافیتی که از آن در تن و جان من در دنیا و هم در آخرت عافیت دیگر خیزد. خدایا بر من منت نه به تندرستی و ایمنی و سلامت در دین و تن و بینایی در دل و روایی در کارها و ترس از تو و بیم از خشم تو و مرا نیرو ده بر آنچه امر کرده ای تا فرمان برم و از آنچه نهی کرده ای تا از گناه بپرهیزم. سلامتی ظاهر و باطن و عافیت در دین و دنیا و آخرت درصورتی که به نحو صحیح از آن بهره برداری شود، از اشرف و اجل و اعظم نعمت های حضرت حق به انسان است. عافیت در تمام امور، نعمتی زیبا و موهبتی بزرگ است که وجود مقدس حضرت محبوب به عبدش عنایت می فرماید؛ چراکه اگر بدن علیل باشد و زبان از گویایی و گوش از شنوایی و چشم از بینایی و قدم از راه رفتن و دست از کار کردن محروم باشد، چگونه می توان کسب سعادت دنیا و آخرت کرد؟ اگر قلب از نظر اعتقادی مریض و سینه دچار تنگی و باطن گرفتار تاریکی و روح دچار گرفتگی باشد، به چه صورت می توان به تأمین خیر دنیا و آخرت برخاست؟ امنیت روانی و جسمی انسان در گرو سلامتی در دین است؛ زیرا باورها و اعتقادات سالم و عمیق برگرفته از دریافت معارف حقیقی سبب آرامش و ایمنی روحی و بدنی می شود. چنانچه بشر گرایش های دینی را در درجه نخست همه امور خویش قرار دهد، خود و خانواده و جامعه را بیمه کرده است و به نفس و بدن خود اجازه هرگونه بداندیشی و دست درازی به حقوق دیگران را نمی دهد؛ پس همه آفرینش از وجود او در امان هستند. بنابراین، پایداری امنیت با دین داری گره خورده است و هر جا اصل دین یا آموزه های دینی در ملتی نباشد یا کم رنگ شده باشد، امنیت روانی و اجتماعی از بین رفته است و سلامت جامعه به خطر افتاده است. به این دلیل است که شیطان و مستکبران برای سلطه پذیر کردن ملت ها به اصل دین و کانون اعتقادات مردم حمله می برند و در فرهنگ اصیل و سنتی آنان نفوذ می کنند که در صورت سکوت عالمان دینی، نتیجه این می شود که پس از تضعیف تلخ ترین حال روزگار را سپری می کنند؛ زیرا امنیت و غیرت که لازمه دین داری است، از جامعه رخت بربسته و ترس و وحشت سراسر وجودشان را فراگرفته و حق را فراموش کرده اند. کسانی که دین و دستورهای قرآن را به بازیچه می گیرند در حقیقت، اهداف خلقت بشر و کمال جویی را نادیده می گیرند. اینان از سلامت عقلی و روانی بی بهره اند و سخت ترین مجازات پروردگار فراموشی آنان است (انصاریان، 1389، ج 9، ص 213ـ224). در جای دیگری نیز آن حضرت در طلب عافیت می فرمایند: فَإِنْ قَدَّرْتَ لَنَا فَرَاغا مِنْ شُغْلٍ فَاجْعَلْهُ فَرَاغَ سَلَامَةٍ لَا تُدْرِکُنَا فِیهِ تَبِعَةٌ، وَ لَا تَلْحَقُنَا فِیهِ سَأْمَةٌ، حَتَّی ینْصَرِفَ عَنَّا کُتَّابُ السَّیئَاتِ بِصَحِیفَةٍ خَالِیةٍ مِنْ ذِکْرِ سَیئَاتِنَا، وَ یتَوَلَّی کُتَّابُ الْحَسَنَاتِ عَنَّا مَسْرُورِینَ بِمَا کَتَبُوا مِنْ حَسَنَاتِنَا (صحیفه سجادیه، دعای 11، ص 88)؛ و اگر برای ما فراغتی مقدر کرده ای، آن فراغت را چنان به سلامت بگذران که وبال نیاورد و ملال نرساند، نویسندگان گناهان با نامه سفید بازگردند و نویسندگان طاعات از نوشتن حسنات ما شادمان باشند. براساس روایات معصومان علیهم السلام فراغت و صحت لازم و ملزوم یکدیگرند. امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرمایند: همراه بیکاری و فراغت، تمایل به خواسته های شیطانی حاصل می شود (تمیمی آمدی، 1366، ح 6443)؛ هرگاه انسان فارغ از کاری باشد، باید سلامتی و آسایش جسمی و روحی در آن باشد، وگرنه افکار شیطانی و مفسده هایش و گناهان و آثار آن اوقات را پر می کنند. در واقع، منظور امام سجاد علیه السلام در این فرازها، این است که اگر ما از کارهای مهم خلاص شدیم، به ما توفیق دوری از گناه و بیماری و آفات دنیایی و آخرتی عنایت کن که فراغتمان را با تو بگذرانیم (انصاریان، 1389، ج 6، ص 231ـ341). همان گونه که پیش تر بیان شد، یکی از شاخصه های عملی سلامت معنوی، برپاداشتن نماز و واجبات است، که در این خصوص در صحیفه سجادیه چنین آمده است: وَ لَا أَسْتَشْهِدُ عَلَی صِیامِی نَهَارا، وَ لَا أَسْتَجِیرُ بِتَهَجُّدِی لَیلاً، وَ لَا تُثْنِی عَلَی بِإِحْیائِهَا سُنَّةٌ حَاشَا فُرُوضِکَ الَّتِی مَنْ ضَیعَهَا هَلَکَ (صحیفه سجادیه، دعای 32، ص 212)؛ نمی گویم روزی را روزه گرفتم تا آن روز را به نفع خود گواه گیرم و شبی را به شب زنده داری برخاستم تا به آن شب زنده داری پناه جویم و نه عمل مستحبی را انجام داده ام که به خاطر آن سزاوار مدح و ثنا شوم، کاری انجام نداده ام جز واجبات که هرکس آنها را ضایع کند هلاک می شود. دسته چهارم از شاخص های سلامت معنوی نیز به بازده ها و نتایج این اندیشه ها، عواطف و اعمال انسان معنوی اشاره دارد. از جمله مهم ترین این شاخص ها، رفع غم و اندوه و رسیدن به آرامش می باشد. در این رابطه، در صحیفه سجادیه آمده است: یا فَارِجَ الْهَمِّ، وَ کَاشِفَ الْغَمِّ، یا رَحْمَانَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ رَحِیمَهُمَا، صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، وَ افْرُجْ هَمِّی، وَ اکْشِفْ غَمِّی (صحیفه سجادیه، دعای 54، ص 367)؛ ای که اندوه را می بری و غم را برمی داری، ای بخشنده دنیا و آخرت و مهربان در این دو، بر محمد و آل محمد درود فرست و اندوه مرا بردار و غم مرا برطرف کن. و نیز در همان دعا می فرماید: أَسْأَلُکَ مِنْ خَیرِ کِتَابٍ قَدْ خَلَا، وَ أَعُوذُ بِکَ مِنْ شَرِّ کِتَابٍ قَدْ خَلَا (همان، دعای 54، ص 368)؛ بهترین مقررات که در ازل نگاشتی برای خویشتن می خواهم و از سرنوشت بد که از پیش مقرر فرمودی به تو پناه می برم. جمع بندی هدف غایی انسان معنوی، رسیدن به کمال است؛ البته کمالی که انسان می تواند بدان دست یابد، کمال نسبی است نه مطلق؛ چراکه کمال مطلق تنها متعلق به خداوند متعال است. رسیدن به کمال، موجب دستیابی به سلامت معنوی در سایه تسلیم الهی خواهد شد. لازم به ذکر است که رسیدن به کمال انسانی، خود شامل مراحلی است. این مراحل به ترتیب عبارتند از: دستیابی به شاخص های شناختی، احساسی، رفتاری ـ اجتماعی و پیامدی. تعقل، خودشناسی، هستی شناسی و خداشناسی از جمله شاخص های شناختی؛ حبّ شدید الهی، توکل، رضایت مندی، احساس امیدواری، احساس بیزاری از گناه و غیره، از جمله شاخص های احساسی و عاطفی؛ توبه، خودسازی و تغییر، مدیریت نقش، به سازی رفتار اجتماعی، تعاملات اجتماعی، محبت و نوع دوستی و غیره، از جمله شاخص های رفتاری ـ اجتماعی؛ و پیدایش نگرش توحیدی، انطباق فعال با محیط، رهایی از ناهنجاری های اخلاقی و رسیدن به آرامش درونی و اطمینان قلبی، از جمله شاخص های پیامدی سلامت معنوی هستند؛ که مصادیق و نمونه هایی از این مؤلفه ها در قرآن و نیز صحیفه سجادیه ذکر گردید. در واقع، انسان معنوی، با ایجاد و ارتقای این شاخص ها در درون خود، می تواند به سلامت معنوی و در نتیجه، سعادتمندی و رستگاری در زندگی دنیوی و اخروی خود دست یابد. انسان معنوی، ابتدا باید شناخت را در خود ایجاد کند؛ وقتی شناخت انسان به مرحله باورمندی رسید، احساس حبّ شدید به خداوند پیدا می کند و بعد از آن رفتار اجتماعی پدید می آید که به نوبه خود پیامدهایی را نیز به دنبال دارد. بنابراین، تا شناخت به وجود نیاید، احساسی شکل نمی گیرد و تا احساس و عاطفه ناشی از شناخت به وجود نیاید، رفتار و پیامد رفتار هم نخواهد بود. نتیجه گیری نتایج به دست آمده در بررسی های صورت گرفته در این تحقیق، عبارت است از: 1. سلامت معنوی صرفا ابزاری جهت بهبود یا درمان بیماری های جسمی و روانی نیست، بلکه با چشم اندازی وسیع در پی توسعه همه جانبه فرد و جامعه است. 2. پایه گذاری جامعه ای سالم، معنوی و خدامحور در گرو افرادی است که از سلامت معنوی برخوردارند. 3. دین و مذهب از لوازم ضروری جهت ارتقای سلامتی است؛ غایت نهایی دین، رسیدن انسان به کمال، آرامش و سلامتی است. 4. دین مبین اسلام به عنوان آخرین و کامل ترین دین، جایگاه ویژه ای برای سلامت معنوی انسان ها قائل است؛ زیرا غایت انسان رسیدن به کمال است و سلامتی مقدمه ای برای رسیدن به کمال انسانی است. 5. خاستگاه اصلی سلامت معنوی در آموزه های وحیانی دین اسلام، حقیقت قلب و روح انسان است؛ ازاین رو، برای رسیدن به سلامت معنوی شایسته است به سرشت و فطرت انسانی رجوع گردد. 6. سلامت معنوی از منظر قرآن کریم و نیز صحیفه گرانقدر سجادیه، دارای اشتراک کامل است و می توان گفت که تنها تفاوت این دو در نگاه به سلامت معنوی، در نوع و نحوه بیان می باشد. 7. مؤلفه های سلامت معنوی، هم در قرآن و هم در صحیفه سجادیه، عبارتند از مؤلفه های معرفتی یا تعقلی، عاطفی یا هیجانی، عملی و بازدهی؛ که به ترتیب بیانگر خدامحور بودن شناخت انسان معنوی، محبت ورزی نسبت به خداوند، رفتار خدامحور و در نتیجه سلامت همه جانبه جسم و روح انسان، به عنوان بازده شناخت، عاطفه و رفتار خدامحور است.   منابع صحیفه کامل سجادیه، 1384، ترجمه و شرح میرزا ابوالحسن شعرانی، قم، قائم آل محمد. آیت اللهی، سیدمحمدتقی، 1388، بهداشت در صحیفه سجادیه، پایگاه تخصصی صحیفه سجادیه. آیت اللهی، سیدمحمدتقی، 1370، کلیات بهداشت اسلامی، تهران، معاونت امور فرهنگی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی. ابوالقاسمی، محمدجواد، 1391، مفهوم شناسی سلامت معنوی و گستره آن در نگرش دینی، اخلاق پزشکی، ش 20، ص 45ـ68. اصدقی حسن آبادی، علی، 1365، کلیات بهداشت عمومی، شیراز، دانشگاه شیراز. اصفهانی، سیدمهدی، 1389، سلامت معنوی و دیدگاه ها، اخلاق پزشکی، ش 14، ص 41ـ49. امیدواری، سپیده، 1387، سلامت معنوی؛ مفاهیم و چالش ها، پژوهش های میان رشته ای قرآنی، ش 1، ص 5ـ17. انصاریان، حسین، 1389، تفسیر و شرح صحیفه سجادیه، قم، دارالعارفان. باباپور، خیرالدین جلیل و همکاران، 1382، بررسی رابطه بین شیوه های حل مسئله و سلامت روان شناختی دانشجویان، روانشناسی، ش 25، ص 3ـ16. تاجبخش، حسن، 1373، تاریخ پزشکی ایران، تهران، دانشگاه تهران. تمیمی آمدی، عبدالواحدبن محمد، 1366، غررالحکم و دررالکلم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی. دماری، بهزاد، 1388، سلامت معنوی، تهران، طب و جامعه. دهکردی، فاطمه، 1389، قلب بحری در بادیه؛ شرح، ترجمه و تفسیری بر قلب های قرآن، مشهد، استوار. دیماتئو، ام. رابین، 1387، روان شناسی سلامت، ترجمه محمد کاویانی و دیگران، تهران، سمت. سالاری فر، محمدرضا و همکاران، 1390، بهداشت روانی؛ با نگرش به منابع اسلامی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. شجاعی، محمدصادق، 1386، دیدگاه های روان شناختی آیت اللّه مصباح یزدی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قدس سره. صفی خانی، حمیدرضا، 1386، سلامت از دیدگاه اسلام، تأمین اجتماعی، ش 28، ص 225ـ246. عابدی جعفری، حسین و عباسعلی رستگار، 1386، ظهور معنویت در سازمان ها، علوم مدیریت، ش 5، ص 99ـ121. عباسیان، لادن و همکاران، 1389، بررسی جایگاه علمی سلامت معنوی و نقش آن در پیشگیری از بیماری ها، اخلاق پزشکی، سال چهارم، ش 14، ص 83ـ104. فونتانا، دیوید، 1385، روان شناسی، دین و معنویت. ترجمه الف. ساوار، قم، ادیان. کولینز، جی. آر و تی. ای وودز، 1382، روان شناسی دین و نقش دین در سلامت جسم و روان، ترجمه مجتبی حیدری، معرفت، ش 75، ص 78ـ83. مجدفقیهی، محمدعلی، 1389، آشنایی با صحیفه سجادیه، قم، جامعه المصطفی العالمیه. مجلسی، محمدباقر، 1389، بحارالانوار، تهران، قمری. محقق داماد، سیدمصطفی، 1389، مقومات معنوی سلامت در الهیات اسلامی، اخلاق پزشکی، ش 14، ص 51ـ64. محقق، مهدی و علی محمد طرفداری، 1389، فلسفه اخلاق یا طب روحانی در اسلام، بررسی های نوین تاریخی، ش 6و7، ص 5ـ13. مرزبند، رحمت اللّه و علی اصغر زکوی، 1391، شاخص های سلامت معنوی از منظر آموزه های وحیانی، اخلاق پزشکی،    فاطمه سادات بیطرفان: دانشجوی کارشناسی ارشد روان شناسی تربیتی دانشگاه کاشان.   فریبرز صدیقی ارفعی: دانشیار گروه روان شناسی دانشگاه کاشان.   معرفت - سال بیست و سوم ـ شماره 205 انتهای متن/