گروه اندیشه: محمدمهدی جعفری در نشست «شب ترجمه های قرآن مجید» تصریح کرد: با توجه به اینکه برداشت های انسان ها در طول تاریخ یکسان نیست ضرورت دارد که ترجمه های جدیدی از قرآن انجام شود. به گزارش خبرگزاری بین المللی قرآن (ایکنا)، نشست «شب ترجمه های قرآن مجید» چهارشنبه شب، 3 شهریورماه، با حضور محمد مهدی جعفری، حجت الاسلام والمسلمین رسول جعفریان و بهاءالدین خرمشاهی در کانون زبان فارسی برگزار شد. «آسیب شناسی ترجمه» موضوع سخنرانی محمدمهدی جعفری، به عنوان نخستین سخنران نشست بود. جعفری در ابتدای سخنانش گفت: در حال حاضر جای خوشبختی دارد که دیگر سخن از جواز یا عدم جواز ترجمه قرآن مطرح نیست. در اوایل ترجمه قرآن را جایز نمی دانستند البته قرآن از نظر الفاظ و ظاهر، اعجازی دارد و لذا ترجمه این مسئله را نمی رساند ولی لازم است که قرآن برای غیر عرب ترجمه شود و از این رو اشکالی در ترجمه قرآن وجود ندارد. جعفری در ادامه با اشاره به اینکه ترجمه متون دینی دارای شرایط خاصی است، چند نکته درباره ترجمه بیان کرد. تسلط به زبان مبدأ و مقصد نخستین نکته ای بود که جعفری درباره آن توضیح داد و گفت: مترجم هر متنی باید به زبان مبدأ و زبان مقصد احاطه داشته باشد به صرف اینکه فردی فارسی زبان بگوید قرآن را می خوانم و عربی را می دانم برای ترجمه قرآن به فارسی کفایت نمی کند بلکه باید نکات خاص هر دو زبان مانند مسائل صرف و نحو، زبان شناسی و علوم بلاغی را فرا گرفته باشد. به عنوان نمونه، در قرآن آمده است که «فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِیمٍ»؛ آنها را به عذابی دردناک بشارت بده. بسیاری از مترجمین در ترجمه این آیه چنین گفته‎اند که به عذابی دردناک خبر بده و برای آنان ترجمه بشارت دادن به عذاب الیم سخت بوده است. وی ادامه داد: خیلی روشن است که آن کسی که کار خلافی انجام داده و مرتکب گناهی شده است به این دلیل بوده که به یک مقصدی برسد و در واقع زمانی که به آن هدف می رسد برای خودش بشارتی بوده است. خداوند می فرماید: این چنین فردی بر خلاف جهان آفرینش حرکت کرده است و این بشارت را به او بده اما نه بشارتی که مطلوب اوست بلکه به عذاب دردناک بشارت بده و در نتیجه لزومی ندارد که بشارت به خبر دادن ترجمه شود. این پژوهشگر متون دینی تصریح کرد: در قرآن الفاظ مشترک زیادی وجود دارد و ضروری است که مترجم آنها را بداند و این الفاظ مشترک در هر رشته تخصصی متفاوتند؛ کسی که قرآن را ترجمه می‎کند باید به علوم قرآنی احاطه داشته باشد. نویسنده کتاب پرتوی از نهج البلاغه گفت: برخی به ترجمه مفهومی قرآن اعتقاد دارند اما این کافی نیست؛ به طور کلی متون دینی و در رأس آنها قرآن هر کلمه و حرفش مبنایی دارد و اگر کلمات به کار رفته عوض شوند به هیچ وجه مفهوم را نمی رساند و مفهوم مورد نظر گوینده را انتقال نمی دهد. جعفری با انتقاد از کسانی که ترجمه آهنگین قرآن را مطرح کرده اند، اظهار کرد: در ترجمه آهنگین قرآن در آخر آیاتی که کلمات خاصی وجود داشته در ترجمه فارسی هم چنین کاری کرده اند و واقعا آسیب فراوانی به ترجمه وارد شده است. استاد سابق دانشگاه شیراز در ادامه گفت: کلمات مترادف در قرآن وجود ندارد؛ زیرا گوینده کسی نبوده است که از بیان لفظی برای رساندن معنای خاصی ناتوان بوده باشد. هر لفظی که بیان شده معنای خاص خودش را دارد مثلاً «خوف» یک معنا و «خشی» یک معنا دارند. جعفری با اشاره به دیدگاه آیت الله طالقانی درباه آیه «لِمَنْ خَشِیَ رَبَّهُ» گفت: خشیت نگرانی و هراسی است که موجب پذیرش تسلیم و تربیت می گردد بنابراین معنای خشی متفاوت از خوف است و ترجمه آن دو به ترس وجهی ندارد. وی در ادامه تأکید کرد: بسیاری از مترجمین «لعلهم یعقلون» و «لعلهم یتفکرون» را به «باشد که بیندیشند» ترجمه کرده اند در حالی که این دو با هم تفاوت دارند و خرد چیزی غیر از اندیشه است و نباید به جای یکدیگر به کار روند. این پژوهشگر متون دینی اظهار کرد: مترجم باید بداند که دانستن عربی کفایت نمی کند بلکه باید معنای کلمات در زمان نزول را هم در نظر بگیرد. برخی واژه «فوم» را به سیب ترجمه کرده اند و این صحیح نیست بلکه فوم هر دانه ای است که نان با آن درست می کنند. ضرورت انجام ترجمه های جدید از قرآن جعفری در پایان سخنانش با طرح این سؤال که آیا این ترجمه هایی که از قرآن صورت گرفته کافی است؟ تصریح کرد: پاسخ منفی است. درست است که قرآن آخرین کلامی است که خداوند به پیامبرش وحی کرده است اما برداشت های انسان ها یکسان نیست. ترجمه ای که در 1000 سال پیش انجام شده برای مردم آن زمان بسیار مفید و خوب بوده است و ترجمه ای که 100 یا 50 سال پیش و یا امروز وجود دارد برای آیندگان کارآیی ندارد. امام حسین(ع) در حدیثی می فرمایند: مردم آخر الزمان مفهوم «صمد» را بهتر از مردم این زمان می دانند یعنی این کلمه دارای بطون مختلفی است و ما به دلیل استفاده از تجارب عینی خودمان و استفاده پیشینیان و آنچه که یاد گرفته ایم امروز از کلمه صمد این برداشت را داریم و ممکن است که فردا تجربه ها و اطلاعات دیگری پیش آید که بهتر مفهوم آن را درک کنند. بعد از پایان سخنان محمدمهدی جعفری با پخش کلیپی نشست های شب تفاسیر عرفانی قرآنی مجید و شب تفاسیر فارسی قرآن مرور شد. حجت‎الاسلام والمسلمین رسول جعفریان دومین سخنران این نشست بود و محور سخنان وی ترجمه ای بود که وی آن را از دوره صفوی منتشر کرده بود. جعفریان در آغاز به جایگاه ترجمه قرآن در دوره صفوی اشاره کرد و گفت: در دوره صفوی کار قابل توجهی درباره قرآن اعم از ترجمه و تفسیر صورت نگرفته است و دلیل آن هم دو تفکر فلسفی و تفکر اخباری گری است که تفکر فلسفی، تفکری قرآنی نبود و تفکر اخباری گری هم به حدیث خیلی توجه داشت و تفکر مبتنی بر قرآن در دوره صفوی نداریم. در دوره صفوی یک ترجمه دقیق از قرآن به زحمت یافت می شود در حالی که بسیاری از متون شیعه به فارسی ترجمه شده اند. ترجمه نورالدین کاشانی سبک جدیدی دارد جعفریان در ادامه به تبیین «کتاب مبین»؛ ترجمه و تفسیر قرآن کریم اثر نورالدین کاشانی در دوره صفوی پرداخت. وی اظهار کرد: سبک ترجمه مبین نورالدین کاشانی با تمام ترجمه های موجود متفاوت است و شاید دلیلش آن است که این ترجمه یک حالت ترجمه و تفسیر دارد، با این حال جدا کردن جنبه های تفسیری از ترجمه دشوار است. این پژوهشگر تاریخ ادامه داد: ترجمه های فعلی قرآن به این صورت است که یک صفحه متن عربی آیات هست و در صفحه مقابل ترجمه آن وجود دارد یا اینکه در یک سطر آیه است و در زیر آن ترجمه آن آمده است ولی در ترجمه مبین مترجم آیات را بر اساس قواعد قرائت و تجوید تقطیع کرده است، حتی یک کلمه یا دو کلمه و گاهی هم ممکن است که دو آیه به دنبال یکدیگر آورده شده باشند و در مرتبه بعد در ادامه خود آیه ترجمه آن بیان شده و فرد در جریان ترجمه قرار داده شده باشد. به عبارت دیگر، همان طور که خداوند آیه را نازل کرده و نکته بعد را گفته و یا مطلبی فرع بر مطلب قبلی بیان کرده است به همان شکل آیات را تجزیه کرده است. جعفریان اظهار کرد: کاشانی در ابتدا با آگاهی کامل توضیح داده که وقتی آیه را می خوانید بتوانید ترجمه آن را هم ببینید و به دنبال آن ترجمه فارسی داشته باشید بدون اینکه به صفحه قبلی برای ترجمه بازگردید یا به سطری پایین تر از آیه نگاه کنید و ذهنتان را از خواندن قرآن جدا کنید. وی درباره ویژگی های ترجمه کاشانی گفت: مترجم با حداقل عبارات فرد را در جریان آیه قرار می دهد؛ مثلا اگر در یک جایی گفته است که «وأنتم ظالمون» در آنجا مصداق ظلم را بیان می کند. در ترجمه این آیه مراد آن است که شما با عبادت بتها ستمکار شدید و این ظلم یک ظلم ویژه ای است. این پژوهشگر تاریخ تصریح کرد: کاشانی آنچه از روایات و تفاسیر گرفته است را در دل ترجمه های کوتاه قرار می دهد تا فهم آیه راحت تر شود. در این ترجمه با یک ترجمه تحت اللفظی و آزاد روبه‎رو نیستید و کاشانی تلاش کرده که آنچه را که در صدر اسلام از آیات مدنظر بوده با توضیحات برگرفته از روایات و تفاسیر آنها را به هم نزدیک گرداند. جعفریان در پایان سخنانش گفت: به طور کلی باید گفت که این ترجمه به هیچ وجه از حالت ترجمه خارج نشده است. درج نکات تفسیری کوتاه، ارائه شأن نزول بسیار مختصر و معانی لغوی در دل ترجمه یک سبک کاملا جدید است. آخرین سخنران این نشست بهاءالدین خرمشاهی بود. وی در سخنانی تصریح کرد: ایرانی ها در ترجمه قرآن پیشگام بوده اند و اگر هم سلمان فارسی به عنوان مترجم در نظر گرفته نشود از قرن سوم ترجمه قرآن شروع شده است. خرمشاهی اظهار کرد: ترجمه بخشنده بخشایشگر بهترین ترجمه «بسم الله الرحمن الرحیم» است؛ زیرا واژه های بخشنده و بخشاینده هم از ریشه «بخش» و کلمات «رحمان» و «رحیم» هم از ریشه «رحم» هستند. وی درباره نثر ترجمه خودش گفت: ترجمه به نثر معیار است؛ نثر معیار نثر کتاب های درسی، سخنرانی ها و رسانه های همگانی است و نثر معیار را به نثر ادبی ترجیح می دهم.