خاستگاه سلامت معنوی در فرهنگ اسلامی، حقیقت قلب یا همان روح و نفس است که در کنار جسم قرار دارد و در عین حال، دارای شخصیتی مستقل است. چکیده از سال ها پیش، اندیشمندان، به ویژه اندیشمندان مسلمان، به طرح موضوع معنویت در امر مهم سلامت پرداخته اند. امروزه نیز دانشمندان دریافته اند که سلامتی بدون معنویت دارای کمبودی اساسی است. هدف اصلی این پژوهش، شناسایی مؤلفه های سلامت معنوی در آموزه های دین مبین اسلام است که با روش توصیفی ـ تحلیلی و با مراجعه به دو منبع ارزشمند قرآن کریم و صحیفه سجادیه به استخراج این مؤلفه ها پرداخته می شود. یافته های تحقیق نشان می دهند که دین مبین اسلام در ارتقای سلامتی پیروان خود نقش اساسی داشته و رابطه محکمی بین ایمان و سلامت روانی وجود دارد. خاستگاه سلامت معنوی در فرهنگ اسلامی، حقیقت قلب یا همان روح و نفس است که در کنار جسم قرار دارد و در عین حال، دارای شخصیتی مستقل است. مؤلفه های سلامت معنوی در قرآن و صحیفه سجادیه نیز عبارتند از مؤلفه های معرفتی، هیجانی، عملی و بازدهی. کلیدواژه ها: سلامت، سلامت معنوی، مؤلفه های سلامت معنوی، آیات و روایات، قرآن، صحیفه سجادیه. مقدّمه برای مدت ها، عامه مردم، دانشمندان و حتی پزشکان، در هر سه بُعد سلامت (جسمانی، اجتماعی و روانی)، پدیده سلامت را به صورت مادی نگریسته اند. اما اکنون، به طور فزاینده ای، به سلامت، تنها هنگامی ارزش داده می شود، که کارایی را افزایش داده و تجربه زندگی را به سوی کمال میسر سازد. از این گذشته، آنچه که دارای معنی است، کیفیت زندگی است نه کمّیت آن؛ از سویی، نباید هرگز در دام این توهم افتاد که سلامت کامل و پاینده قابل دستیابی است (اصدقی حسن آبادی، 1365، ص 33). دانشمندان در دهه های اخیر متوجه شدند که تعریف سلامت، دارای نقیصه ای بزرگ بوده و تأکید بیش از حد بر جنبه های مادی آن، موجب غفلت از بُعد بسیار مهم و اساسی دیگر آن، یعنی بُعد روحانی و معنوی سلامت، شده است. بُعد معنوی و روحانی بهداشت، به اعتقاد فرد، به وجود نیروهای معنوی و طبیعت خاص و روش عملکرد این نیروها بستگی دارد (آیت اللهی، 1370). در بحث سلامت معنوی، دو نگاه حداقلی یا ابزاری و حداکثری یا غیرابزاری به سلامت معنوی شکل می گیرد. نگاه حداکثری به سلامت معنوی، در پی توسعه همه جانبه فردی و اجتماعی جامعه است؛ ولی در نگاه حداقلی، معنویت زیرساخت نیست، بلکه روساخت است و فقط به عنوان یک ابزار می تواند در خدمت پزشکی جسمی و روانی قرار گیرد. در نگاه حداکثری، روح به صورت کامل در کنار جسم است و دارای شخصیت مستقل می باشد، ولی در نگاه حداقلی و ابزاری، روح و روان چیزی بجز عکس العمل های ذهنی و عصبی نیست. ازاین رو، ضروری است در مطالعاتی که قرار است در حوزه سلامت معنوی انجام گیرد، رویکرد به سلامت معنوی به خوبی تبیین و تعیین گردد (ابوالقاسمی، 1391، ص 66). معنویت در الهیات اسلامی، گوهر اصلی دین داری است و صرف تقید و عمل به احکام شریعت یا تقید به اعمال اخلاقی نیست. معنویت در الهیات اسلامی عبارت است از معرفت و ایمان به غیب و تبیین توحیدی از نظام هستی و مبتنی ساختن اعمال جوارحی و جوانحی بر همین پایه و بنیان؛ این معنویت زیربنای عبادات و اخلاقیات است. براساس معرفت اسلامی، معنویت زیرساخت و پایه سلامتی جسم و روح است و ساحت اصلی و زیربنای اصلی معنویت را باید در باطن خود انسان جست وجو کرد (محقق داماد، 1389، ص 62). بنابراین، رویکرد اصلی در این تحقیق، نگاه حداکثری به سلامت معنوی است. لانگوی، اولین نظریه سلامت را بر پایه معنویت بیان کرد و نیومن (1986) بیماری را یک شوک تلقی کرد که معنویت نقش مهمی برای برگشت به حالت اولیه و تعادل سلامتی ایفا می کند (عباسیان و همکاران، 1389، ص 89، به نقل از: هومان، 2001، ص 646). پژوهشگران علوم انسانی سلامت نیز به این نتیجه رسیده اند که اصول مشترکی در دستورات مذهبی ادیان عمده جهان وجود دارد که از سلامتی پیروان آنها محافظت می کند و این اصول مشترک ریشه در معنویت ادیان دارد. سایر پژوهش ها حاکی از آن است که معنویت ارتباط مثبتی با سلامت جسمی دارد و افرادی که از سلامت معنوی برخوردارند، افرادی توانمند، قوی، دارای کنترل و حمایت اجتماعی بیشتری هستند (عباسیان و همکاران، 1389). حکمای مشهور ایرانی نیز در کتب پزشکی کهن، به معنویت در امر طبابت پرداخته اند (امیدواری، 1387، ص 6). طب ایرانی با سابقه هزاران ساله، دارای رویکردی کل نگر بر مبنای پیوستگی جسم و روح و ذهن انسان است که تنها به درمان بیماری ها محدود نبوده است، بلکه سبکی برای ارتقای سلامت و کیفیت زندگی به شمار می رود (عباسیان و همکاران، 1389، ص 89). اولین بار، یک دانشمند مسلمان ایرانی (علی بن ربن طبری) آن هم قریب 1200 سال قبل، ارتقای سلامت جسمی را در معنویت و سلامت معنوی می دید (تاجبخش، 1373). از نظر دانشمندان طبیب و فیلسوف مسلمان همچون ابن سینا و رازی نیز، طبابت شامل جنبه های جسمانی و روحانی بوده است (محقق و طرفداری، 1389). مرور ادبیات نشان می دهد که در دیدگاه های رایج، شاخص های معنویت به نتایج و کارکردها تقلیل داده شده است؛ برخی آن را در حد مجموعه ای از توانایی های به هم مرتبط و یا نوعی هوش تلقی کرده اند؛ عده ای آن را نوعی کیفیت روانی می دانند که در انسان ایجاد انگیزه می کند و معنای زندگی را می سازد و گروهی هم معنویت را یک جریان و رویکرد می دانند که به رضایت باطنی منتهی می شود؛ امری که دارای سه مؤلفه آرامش، شادی و امید می باشد. لیکن در اندیشه قرآنی، سلامت معنوی دربردارنده شاخص های شناختی، احساسی، رفتاری و پیامدی است (مرزبند و زکوی، 1391). ضرورت بحث سلامت معنوی هنگامی خود را نشان می دهد که مشاهده می گردد بسیاری از بیماری های روانی و حتی مشکلات جسمی و بدنی از نبود معنویت و سلامت معنوی حاصل می شود؛ به عبارت دیگر، یکی از زمینه های عمده بیماری ها و مشکلات روانی و عوارض جسمی و اجتماعی آن، احساس پوچی و بیهودگی است؛ و این احساس، ناشی از فقدان بعد معنوی سلامت در افراد می باشد. هدفدار بودن زندگی، پایبندی اخلاقی، تعاون، داشتن حُسن ظن و توجه بیشتر به مسائل معنوی زندگی، باعث کاهش اضطراب، تزلزل روحی و عوارض ناشی از آنها می شود. ازاین رو، تقویت جنبه معنوی به سلامت جسم و روح افراد و در نهایت، سلامت جامعه بزرگ بشری کمک بسزایی خواهد کرد. به دلیل اینکه تأمین سلامت، حفظ و ارتقای آن مقدمه ای لازم برای حفظ حیات، شکوفایی عمر و بهره گیری شایسته از زندگانی است، ازاین رو، در آیین حیات بخش اسلام، این موضوع از اهمیت خاصی برخوردار است و وقتی فلسفه زندگی از دیدگاه اسلام در حرکت تکاملی خلاصه شود، انسانی که در این مسیر حرکت می نماید، از معیار آرمانی سلامت فکر برخوردار است و به هر مقدار که از این مسیر فاصله داشته باشد، از سلامت روانی و معنوی دور است (میردریکوندی، 1386، ص 63ـ64). بی تردید، آموزه های دینی تأثیر مهمی در تعریف سلامت روانی و راه های نیل به آن دارد و در واقع، یکی از اهداف مهم ادیان الهی، تأمین سلامت روانی انسان هاست (سالاری فر و همکاران، 1390). امروزه نیز توجه به بعد معنوی در پزشکی و موضوع سلامت، در بسیاری از تعاریف ارائه شده برای سلامتی مدنظر است. در این زمینه، هدف این مقاله نیز بررسی مؤلفه های سلامت معنوی در دو منبع ارزشمند اسلام، یعنی قرآن کریم و صحیفه سجادیه، با استفاده از روش توصیفی ـ تحلیلی است. علاوه بر قرآن کریم، صحیفه سجادیه نیز، کتاب زندگی است که از مرز زمان و مکان فراتر رفته و هر روز طراوت و تازگی بیشتری می یابد. تمام موضوعات حیات سالم در این اثر جاویدان که از زبان انسان کامل معصوم، امام سجاد علیه السلام، صادر شده با انسجام، زیبایی، ژرف نگری و جامعیت مطرح گردیده و از دیرباز مورد توجه بوده است. بزرگان علمی شیعی از این کتاب به عنوان انجیل اهل بیت علیهم السلام و زبور آل محمد صلی الله علیه و آله یاد کرده اند. به عبارت دیگر، صحیفه سجادیه کتاب دعایی است که تنها دعا و نیایش و تضرع نیست، بلکه وجود مبارک امام سجاد علیه السلاممبانی بسیار مهم کلامی، فلسفی، عرفانی، اجتماعی، تربیتی و اخلاقی را در قالب دعا بیان فرموده اند (انصاریان، 1389، ج 5، ص 1). بهداشت و سلامت از موضوعات مهم زندگی است که به ویژه در صحیفه سجادیه و در فرایند تبیین قوانین حیات و سنن الهی در فقرات مختلف ادعیه و در موقعیت های گوناگون آن مطرح شده است. سؤال اصلی این تحقیق عبارت است از اینکه مؤلفه های سلامت معنوی در قرآن و صحیفه سجادیه کدامند؟ سؤالات فرعی نیز عبارتند از: 1. آیا دین می تواند در ارتقای سلامت نقشی داشته باشد؟ 2. خاستگاه سلامت معنوی در آموزه های وحیانی دین اسلام کدام است؟ برای پاسخ به سؤال اصلی تحقیق، ابتدا به سؤالات فرعی پرداخته می شود؛ ازاین رو، پس از مفهوم شناسی مفاهیم و اصطلاحات اساسی مطرح شده در این مقاله (سلامت، معنویت و سلامت معنوی)، در پاسخ به سؤال فرعی اول، نقش دین در ارتقای سلامت بررسی می گردد؛ سپس، به سؤال فرعی دوم تحقیق پاسخ داده شده و جایگاه سلامت معنوی در قرآن و حدیث بررسی می شود و بعد از آن، ضمن بررسی مصادیق و مؤلفه های سلامت معنوی در قرآن و صحیفه سجادیه، در پایان، جمع بندی مباحث و سپس نتیجه گیری ارائه می گردد. مفهوم شناسی مفاهیم و اصطلاحات اساسی الف. سلامت سلامت، مصدر است به معنی سالم بودن. به ادراک، رفتار و پدیده ای، سالم می گویند که کار خود را متناسب با آنچه برای او ایجاد شده است، به خوبی انجام دهد؛ ازاین رو، جسمی سالم است که مجموعه اعضا و جوارح آن به خوبی کار کنند و تمامی امور همچون جذب و دفع را بدون مشکل انجام دهند و انسانی سالم است که همه ابعاد جسمی، روحی و ذهنی آن در مسیر تعالی انسان و نشاط و رفاه او قرار گیرد و به تعبیر دیگر، بتواند رفاه و نشاط او را تأمین کند (ابوالقاسمی، 1391، ص 46). سلامتی و بیماری، فقط به شرایط فیزیولوژیک وابسته نیستند، بلکه به افکار، هیجانات و انگیزه های فرد نیز بستگی دارند (دیماتئو، 1387، ص 5). معمولاً کسی را که بیماری جسمی نداشته باشد، سالم می نامند؛ درحالی که شخص سالم کسی است که از سلامت روح نیز برخوردار بوده و از نظر اجتماعی در آسایش باشد؛ زیرا پژوهش های علمی نشان داده است که ممکن است ریشه و علت بسیاری از ناتوانی های جسمی، نابسامانی های فکری و عاطفی باشد (نیل فروشان و همکاران، 1363، ص 24). در فرهنگ اصطلاحات نیز آمده است که سلامت عبارت است از آمادگی و رفاه جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی که افراد از آن لذت ببرند. بنابراین، سلامت تنها نبود بیماری نیست، بلکه چندبعدی بوده و در گستره فرهنگی وسیعی تعریف می شود. سلامتی، کیفیتی از زندگانی است که تعریف آن مشکل و اندازه گیری واقعی آن تقریبا غیرممکن است (باباپور و همکاران، 1382، ص 4). ب. معنویت برای درک چیستی معنویت، باید معنای لغوی و نیز اصطلاحی و معادل های آن در زبان های دیگر بررسی گردند. به نظر می رسد این واژه ابتدا در زبان های اروپایی و در بستر مفهومی مسیحی به شکل spiritualityبه کار رفته باشد. این واژه از کلمه لاتین spirareبه معنای دمیدن یا نفس کشیدن می آید. در ترجمه های لاتین عهد جدید spiritualistیا شخص معنوی، کسی است که زندگی اش تحت امر یا نفوذ روح القدس یا خداست (وولف، 1386، ص 38). البته امروزه طیف وسیعی از تعاریف برای معنویت وجود دارد؛ از عالی ترین رابطه انسانی تا جست وجوی یک معنای وجودی، تا بعد متعالی انسان، تا نظرات و رفتارهای شخصی که حس تعلق به یک بعد متعالی یا چیزی فراتر از خود را بیان می کند (دماری، 1388، ص 16). برای مثال، یکی از اندیشمندان، معنویت را به عنوان تلاشی در جهت حساسیت نسبت به خویشتن، دیگران، موجودات غیر انسانی و نیروی برتر، یا کاوشی در جهت آنچه برای انسان شدن موردنیاز است، دانسته است (عابدی جعفری و رستگار، 1386، ص 105). می توان گفت: معنویت، بیانگر اندازه شناخت انسان از ماهیت معنوی خودش است و اجازه می دهد که این ماهیت را به واسطه روان در رفتار و زندگی دنیوی متجلی سازد (فونتانا، 1385، ص 37). امام خمینی قدس سره نیز معنویت را مجموعه صفات و اعمالی می داند که شور و جاذبه قوی و شدید و در عین حال منطقی و صحیح را در انسان به وجود می آورد تا او را در سیر به سوی خدای یگانه و محبوب عالم به طور اعجاب آوری پیش ببرد (موسوی خمینی، 1373، ص 7). معنویت را از دو جنبه می توان نگاه کرد؛ یکی از نگاه عمومی و جهانی، که در این صورت، معنویت شامل هدفمندی در زندگی، تجربه ارتقا و تعالی، نمود اجتماعی و پایبندی به بایسته های تعریف شده اخلاقی می باشد؛ و دیگری از دیدگاه مکاتب الهی، که در این صورت، معنویت شامل مواردی همچون خداشناسی، خداجویی و خدامحوری و مواردی از این قبیل است (اصفهانی، 1389، ص 43). ج. سلامت معنوی یک دهه پیش، همه دولت های اروپایی، بیانیه کپنهاگ در مورد رشد اجتماعی را امضا کردند. این بیانیه، آنها را متعهد می کرد به نیازهای معنوی مردمانشان (افراد، خانواده ها و جوامع) بپردازند و سیاست هایشان را به سمتِ بینش سیاسی، اقتصادی، اخلاقی و معنوی برای رشد اجتماعی سوق دهند (امیدواری، 1387، ص 6). اصطلاح سلامت معنوی که نخستین بار تحت عنوان بهزیستی معنوی وضع شد، بیش از همه بر بهزیستی شخصی فرد و ارتباط او با خدا تأکید دارد. مفهوم بهزیستی معنوی از دو مؤلفه تشکیل شده است: بهزیستی مذهبی و بهزیستی وجودی. بهزیستی مذهبی نشانه ارتباط با یک قدرت برتر یعنی خداست و بهزیستی وجودی یک عنصر روانی ـ اجتماعی است و نشانه احساس فرد است از اینکه کیست، چه کاری و چرا انجام می دهد و به کجا تعلق دارد. لازم به ذکر است که این دو بعد در عین منفک بودن، با هم تعامل و همپوشی دارند (الیسون، 1983). در یک تعریف جامع و مانع، می توان گفت: سلامت معنوی عبارت است از برخورداری از حس پذیرش، احساسات مثبت، اخلاق، و حس ارتباط متقابل مثبت با یک قدرت حاکم و برتر قدسی، دیگران و خود که طی یک فرایند پویا و هماهنگ شناختی، عاطفی، کنشی و پیامدی شخصی حاصل می آید. هرچند از طرح موضوع سلامت معنوی بیش از پنج دهه می گذرد، ولی همچنان ابعاد این رکنِ بسیار بااهمیت، ناشناخته باقی مانده است؛ به همین دلیل، هر کس با توجه به پارادایم حاکم و مبتنی بر جهان بینی خود سعی کرده است تعریفی ارائه دهد و مؤلفه های آن را بیان کند؛ ولی تاکنون اتفاق نظری پدید نیامده است. شاید بتوان گفت دلیل اصلی عدم توافق، مربوط به وجود دیدگاه های متنوعی باشد که در باب واژه سلامت و واژه های معنوی و معنویت وجود دارد (ابوالقاسمی، 1391، ص 46ـ57). نقش دین در ارتقای سلامت مدت هاست که مذهب و پزشکی در پاسخ به بیماری و مرگ با یکدیگر آمیخته شده اند. در اغلب جوامع، شفادهندگان پیش مدرن، شخصیت های مذهبی بوده اند. مطالعات آزمایشی انجام شده به منظور تعیین نوع بهزیستی روانی در طول حیات هر فرد، پیوسته از مذهب به عنوان یک ویژگی ضروری برای سلامت مطلوب نام برده اند (کولینز و وودز، 1382، ص 81). در بررسی تأثیر دین بر زندگی فردی و اجتماعی انسان ها، می توان اظهار نمود که این موضوع، از مسائل چندبعدی است که تحقیق و بررسی آن محتاج مطالعات میان رشته ای است؛ این مسئله به دو صورت مطرح می گردد: تحلیل دینی و تحلیل برون دینی. تحلیل دینی، جست وجو در آثار و نقش دین در متون دینی است. ادیان، رسالت خود را نجات بشر از وضعیت بحرانی به وضعیت آرمانی و مطلوب می دانند؛ بنابراین، نقش ادیان از منظر دینی، نجات بشر است. منظور از تحلیل برون دینی نیز، بررسی تأثیر دین داری از طریق مطالعه وضعیت و زندگی فردی، اجتماعی و تاریخی دین داران است (واعظی و کج باف، 1388، ص 31). پژوهشگران علوم انسانی سلامت نیز به این نتیجه رسیده اند که اصول مشترکی در دستورات مذهبی ادیان عمده جهان وجود دارد که از سلامتی پیروان آنها محافظت می کند؛ این اصول مشترک ریشه در معنویت ادیان دارد (عباسیان و همکاران، 1389، ص 94). ریشه مشترک سلم در عناوین دین مبین اسلام و سلامت، بیانگر ارتباط ماهوی این دو مفهوم است. واژه سلام در معنای عافیت، به صورت منفرد و یا در ترکیب با کلمات دیگر، 33 بار در قرآن کریم تکرار شده است. برای نمونه، خداوند در قرآن کریم می فرماید: یَهْدِی بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلاَمِ وَیخْرِجُهُم مِّنِ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَیهْدِیهِمْ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ (مائده: 16)؛ خداوند به برکت آن (قرآن)، کسانی را که از خشنودی او پیروی کنند، به راه های سلامت هدایت می کند، و از تاریکی ها به فرمان خود به سوی روشنایی می برد، و آنها را به راه راست رهبری می نماید. بسیاری از صاحب نظران، رابطه ایمان و احساس امنیت و آرامش روانی را پذیرفته اند. از نظر اسلام، هدایت و تنظیم تمایلات نفسانی عاملی برای رسیدن به کمال است؛ تمایلاتی که اگرچه در حد معمول برای سلامت مفید است، ولی زیاده روی در پرداختن به آنها سلامتی را در ابعاد مختلف با خطر مواجه می سازد. ارکان سلامت معنوی از نظر اسلام عبارتند از: معرفت به مبدأ خلقت، شناخت نظام علت و معلولی خلقت جهان، محبت نسبت به خدا و مردم، نیکوکاری و داشتن عمل صالح، پارسایی و پرهیز از گناه، تمایل به کمال، احساس امنیت و آرامش، عدالت جویی، راست گویی، خویشتن داری و صبوری، داشتن تصور مثبت نسبت به خود و دیگران، احساس ایثار و گذشت، توکل و امیدواری، تواضع، اعتدال، اصلاح بین مردم، امانت داری، پذیرش دیگران، عزت نفس و خودباوری (صفی خانی، 1386، ص 240). خاستگاه و جایگاه سلامت معنوی در قرآن و حدیث در فرهنگ قرآن و حدیث، جایگاه سلامت معنوی، قلب است. البته نه قلبِ صنوبری و جسمی، بلکه حقیقت قلب که با تعابیری همچون روح، نفس، شخصیت و امثال آن تقریبا هم معنی می باشد. در واقع، قلب به عنوان جایگاه سلامت معنوی، شباهت فراوانی با جایگاه روان در حوزه روان شناسی دارد؛ چراکه مغز و اعصاب به عنوان جایگاه و خاستگاه امور روانی معرفی می شود. ازاین رو، همان گونه که جسم بیمار می شود، قلب و روح هم بیمار می گردد و همان گونه که باید در پی علاج جسمانی بود، باید روح را نیز معالجه نمود. بنابراین، جایگاه اصلی سلامت معنوی، قلب و بُعد درونی انسان است که نزدیک ترین تعبیر روان شناختی آن، شخصیت می باشد. این قلب در فرهنگ قرآنی، بیمار می شود، شفا می یابد و مورد خطاب قرار می گیرد. ازاین رو، می توان گفت که همه صفات و حالات مطلوب یا نامطلوبی که در قرآن، به واژه قلب و جمع آن، یعنی قلوب، نسبت داده شده است، به برخی ابعاد شخصیت یا به کل آن، یعنی کلیت روان شناختی انسان، مربوط می شود (ابوالقاسمی، 1391، ص 51، به نقل از سالاری فر و همکاران، 1389، ص 78). خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاء وَرَحْمَةٌ لِّلْمُؤْمِنِینَ وَلاَ یزِیدُ الظَّالِمِینَ إَلاَّ خَسَارا (اسراء: 82)؛ قرآن را نازل می کنیم که شفا و رحمت برای مؤمنان است و ستمگران را جز خسران (و زیان) نمی افزاید. در جای دیگر می فرماید: الَّذِینَ آمَنُواْ وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکْرِ اللّهِ أَلاَ بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (رعد: 28)؛ آنها کسانی هستند که ایمان آورده اند و دل هایشان به یاد خدا مطمئن (و آرام) است، آگاه باشید با یاد خدا دل ها آرامش می یابد. قرآن شفاست؛ چون بیماری های روانی پیروانِ خود را درمان می کند، و رحمت است؛ زیرا دل های پیروان خود را سلامت، صحت و استقامت می بخشد تا به کسب اخلاق فاضله بپردازند و از زندگی انسانی بهره مند گردند. در قرآن کریم، قلب عبارت است از چیزی که در هنگام مرگ به گلوگاه می رسد: وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ(احزاب: 10)؛ و جان ها به لب رسیده بود. و در جای دیگر، آن را عبارت از چیزی دانسته که متصف به گناه و ثواب می شود: فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ (بقره: 283)؛ قلبش گناهکار است. معلوم است که عضو صنوبری شکل گناه نمی کند؛ پس مراد از قلب همان جان و نفس آدمی است. یکی دیگر از معانی قلب، عقل است. به علاوه، قلب مظهر عواطف است و هرگاه برقی از عواطف و ادراکاتی که مایه حرکت و جنبش است در روح انسان آشکار شود، نخستین اثرش در همین قلب جسمانی ظاهر می گردد؛ ضربان قلب دگرگون می شود، خون با سرعت به تمام ذرات بدن انسان می رسد و نشاط و نیروی تازه ای به آن می بخشد؛ بنابراین، اگر پدیده های روحی به قلب نسبت داده می شود به خاطر آن است که نخستین مظهر آن در بدن انسان یعنی قلب اوست (دهکردی، 1389، ص 29). در خصوص بیماری قلب، امیرالمؤمنین علیه السلاممی فرماید: ای فرزند! یکی از گرفتاری ها فقر است، و از آن هم سخت تر بیماری بدن، و بدتر از آن، بیماری قلب است. و نیز می فرماید: صحت بدن بهتر است، اما بهتر از آن قلب باتقوا می باشد (مجلسی، 1389، ج 1، ص 578). قرآن کریم، گناه قلب را بیماری دل دانسته است: فِی قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَهُمُ اللّهُ مَرَضا وَلَهُم عَذَابٌ أَلِیمٌ بِمَا کَانُوا یکْذِبُونَ(بقره: 10)؛ در دل هایشان مرضی است و خدا بر مرضشان افزود و به (سزای )آنچه به دروغ می گفتند عذابی دردناک (در پیش )خواهند داشت. و یا در جای دیگر می فرماید: إِذْ یقُولُ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِینَ فِی قُلُوبِهِم مَّرَضٌ غَرَّ هَؤُلاء دِینُهُمْ وَمَن یتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ فَإِنَّ اللّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ (انفال: 49)؛ آن گاه که منافقان وکسانی که در دل هایشان بیماری بود می گفتند اینان (مؤمنان )را دینشان فریفته است و هر کس بر خدا توکل کند (بداند که )در حقیقت، خدا شکست ناپذیر حکیم است. مفهوم و ویژگی های سلامت معنوی را در قالب تعابیر قرآنی حیات طیبه و قلب سلیم می توان یافت. در قرآن کریم آمده است: مَنْ عَمِلَ صَالِحا مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیینَّهُ حَیاةً طَیبَةً وَلَنَجْزِینَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا کَانُواْ یعْمَلُونَ (نحل: 97)؛ هر کس عمل صالح کند، درحالی که مؤمن است، خواه مرد باشد یا زن، به او حیات پاکیزه می بخشیم، و پاداش آنها را به بهترین اعمالی که انجام دادند خواهیم داد. از این آیه، به روشنی برمی آید که ثمره نسبت یافتن با خداوند، که به اهل ایمان و عمل صالح می رسد، حیات طیبه است. انسانِ برخوردار از حیات طیبه، برخوردار از حیاتی است که از هر چیزی که آن را کدر و فاسد می کند، عاری می باشد. حیات طیبه و زندگی معمولی در مرتبت و منزلت با هم تفاوت دارند؛ نه در عدد و شمارش؛ چنان که وصف حیات، به طیبه، خالص و منزه بودن آن از هرگونه خباثت و آلودگی را نشان می دهد. قلب سلیم نیز در قرآن، از تعابیر دیگری است که از شاخص های سلامت معنوی می باشد. خداوند در قرآن کریم می فرماید: إِذْ جَاء رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ (صافات: 84)؛ به خاطر بیاور هنگامی را که با قلب سلیم به پیشگاه پروردگارش آمد. قلب در قرآن، یکی از ابعاد روح است که هم منشأ صفات و ویژگی های عالی و انسانی، و هم منشأ سقوط انسان و رذایل می باشد؛ بدین معنا که در قرآن صفات مختلفی همچون درک کردن، اندیشیدن، ترس و اضطراب، ایمان، تقوا، اطمینان و الفت، به قلب نسبت داده شده است (مجدفقیهی، 1389).   منابع صحیفه کامل سجادیه، 1384، ترجمه و شرح میرزا ابوالحسن شعرانی، قم، قائم آل محمد. آیت اللهی، سیدمحمدتقی، 1388، بهداشت در صحیفه سجادیه، پایگاه تخصصی صحیفه سجادیه. آیت اللهی، سیدمحمدتقی، 1370، کلیات بهداشت اسلامی، تهران، معاونت امور فرهنگی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی. ابوالقاسمی، محمدجواد، 1391، مفهوم شناسی سلامت معنوی و گستره آن در نگرش دینی، اخلاق پزشکی، ش 20، ص 45ـ68. اصدقی حسن آبادی، علی، 1365، کلیات بهداشت عمومی، شیراز، دانشگاه شیراز. اصفهانی، سیدمهدی، 1389، سلامت معنوی و دیدگاه ها، اخلاق پزشکی، ش 14، ص 41ـ49. امیدواری، سپیده، 1387، سلامت معنوی؛ مفاهیم و چالش ها، پژوهش های میان رشته ای قرآنی، ش 1، ص 5ـ17. انصاریان، حسین، 1389، تفسیر و شرح صحیفه سجادیه، قم، دارالعارفان. باباپور، خیرالدین جلیل و همکاران، 1382، بررسی رابطه بین شیوه های حل مسئله و سلامت روان شناختی دانشجویان، روانشناسی، ش 25، ص 3ـ16. تاجبخش، حسن، 1373، تاریخ پزشکی ایران، تهران، دانشگاه تهران. تمیمی آمدی، عبدالواحدبن محمد، 1366، غررالحکم و دررالکلم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی. دماری، بهزاد، 1388، سلامت معنوی، تهران، طب و جامعه. دهکردی، فاطمه، 1389، قلب بحری در بادیه؛ شرح، ترجمه و تفسیری بر قلب های قرآن، مشهد، استوار. دیماتئو، ام. رابین، 1387، روان شناسی سلامت، ترجمه محمد کاویانی و دیگران، تهران، سمت. سالاری فر، محمدرضا و همکاران، 1390، بهداشت روانی؛ با نگرش به منابع اسلامی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. شجاعی، محمدصادق، 1386، دیدگاه های روان شناختی آیت اللّه مصباح یزدی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قدس سره. صفی خانی، حمیدرضا، 1386، سلامت از دیدگاه اسلام، تأمین اجتماعی، ش 28، ص 225ـ246. عابدی جعفری، حسین و عباسعلی رستگار، 1386، ظهور معنویت در سازمان ها، علوم مدیریت، ش 5، ص 99ـ121. عباسیان، لادن و همکاران، 1389، بررسی جایگاه علمی سلامت معنوی و نقش آن در پیشگیری از بیماری ها، اخلاق پزشکی، سال چهارم، ش 14، ص 83ـ104. فونتانا، دیوید، 1385، روان شناسی، دین و معنویت. ترجمه الف. ساوار، قم، ادیان. کولینز، جی. آر و تی. ای وودز، 1382، روان شناسی دین و نقش دین در سلامت جسم و روان، ترجمه مجتبی حیدری، معرفت، ش 75، ص 78ـ83. مجدفقیهی، محمدعلی، 1389، آشنایی با صحیفه سجادیه، قم، جامعه المصطفی العالمیه. مجلسی، محمدباقر، 1389، بحارالانوار، تهران، قمری. محقق داماد، سیدمصطفی، 1389، مقومات معنوی سلامت در الهیات اسلامی، اخلاق پزشکی، ش 14، ص 51ـ64. محقق، مهدی و علی محمد طرفداری، 1389، فلسفه اخلاق یا طب روحانی در اسلام، بررسی های نوین تاریخی، ش 6و7، ص 5ـ13. مرزبند، رحمت اللّه و علی اصغر زکوی، 1391، شاخص های سلامت معنوی از منظر آموزه های وحیانی، اخلاق پزشکی،  فاطمه سادات بیطرفان: دانشجوی کارشناسی ارشد روان شناسی تربیتی دانشگاه کاشان.   فریبرز صدیقی ارفعی: دانشیار گروه روان شناسی دانشگاه کاشان.   معرفت - سال بیست و سوم ـ شماره 205 ادامه دارد...