بنابراین، برخلاف الگوی امریکایی و فرانسوی، جامعه شناسان در ایران هیچ گاه نتوانستند با توسعه آن طور که باید و شاید پیوند بخورند، بلکه بیشتر ناقد توسعه بودند. حتی احسان نراقی، هیچ گاه با رژیم شاه و با غرب اخوت نبستند، فقط جلال آل احمد نبود که غرب گرایی را نقد می کرد، نراقی هم به این کار مبادرت می ... فرهنگ امروز/ فاطمه شمسی: نشست «تجربه ایرانی مواجهه با علوم انسانی مدرن» به همت پژوهشکده فرهنگ معاصر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در سالن حکمت پژوهشگاه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد.در این نشست علمی، رضا داوری اردکانی رئیس فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، حسینعلی قبادی رئیس و استاد پژوهشگاه علوم انسانی، غلامرضا ذاکرصالحی دانشیار و مدیر گروه مطالعات تطبیقی موسسه پژوهش و برنامه ریزی آموزش عالی، نعمت الله فاضلی دانشیار انسان شناسی و رئیس پژوهشکده مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، حجت الاسلام و المسلمین حمیدپارسانیا استاد حوزه علمیه قم و دانشیار علوم اجتماعی دانشگاه تهران، عبدالرسول خیراندیش استاد تاریخ دانشگاه شیراز، محمد امین قانعی راد دانشیار مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور و رئیس انجمن جامعه شناسی ایران و امیر علی نجومیان دانشیار زبان و ادبیات فرانسه دانشگاه شهید بهشتی حضور داشتند و به سخنرانی پرداختند. گزارش نخست این نشست به سخنان داوری اردکانی اختصاص یافت و گزارش دوم مشروحی بود از سخنان ذاکر صالحی. گزارش سوم این نشست هم به سخنان دکتر قانعی راد اختصاص دارد. طبیعتاً آن چیزی که از من انتظار می رفت در این زمینه به آن توجه کنم، تجربه ی ایرانی مواجهه با جامعه شناسی مدرن است که این تجربه چه ویژگی هایی داشته و چگونه صورت گرفته است؛ خود این واژه ی تجربه و تجربه ی ایرانی مقداری ما را به عالم تاریخ و مقداری هم به عالم پدیدارشناسی می برد، به ویژه زمانی که مفهوم مواجهه هم در میان باشد؛ از طرفی باید تجربه ی خود را به شیوه ای پدیدارشناسی روایت کنیم و از سوی دیگر مواجهه مطرح است. مواجهه به معنای رویارویی و برخورد است، گویی که ما در یک مقطع تاریخی در یک شرایط خاص به جامعه شناسی برخورد کردیم؛ همان طوری که می توان گفت در جایی از تاریخ ایران با اسکندر، با تمدن یونان و با اسلام برخورد کردیم و بعد از آن نیز مواجهه ی ما با تمدن غرب و مواجهه ی ما با علم و تکنولوژی مدرن می تواند مطرح گردد. معمولاً کسانی که روایتگر مواجهه ی ما با علم و تکنولوژی هستند، بحث شکست ایران در جنگ هایی که با روسیه داشت را مطرح می کنند و آن سؤال معروف عباس میرزا که از یک غربی پرسید که چرا شما پیش رفتید و ما نتوانستیم پیش رویم. چون مواجهه ی ایران با علم و تکنولوژی پس از جنگ هایش با روسیه بود و آن دو عهدنامه ی معروف گلستان و ترکمانچای، به همین دلیل مسئله ی شکست نظامی برای ایران بسیار اهمیت پیدا کرد و لذا نقش زیادی را به مسئله ی تکنولوژی های نظامی دادیم؛ یعنی دریافتی که ما از علم مدرن داشتیم بیشتر دریافتی بود که با تکنولوژی نظامی (در آن زمان توپ و توپخانه) مربوط بود که در دوره های دیگر تغییر کرد و تا امروز ما هنوز اسیر رویارویی یا مواجهه ی اولیه ای هستیم که با علم و تکنولوژی داشتیم. در زمینه ی جامعه شناسی هم باید به دنبال این باشیم که بفهمیم کجا مردم و ملت ما با جامعه شناسی مواجه شدند و این مواجهه چه تأثیری روی دستگاه اندیشه ای جامعه شناسی گذاشت؛ آیا مواجهه ای رخ داد؟ جامعه شناسی چه چیزی را تبدیل به مسئله کرد؟ شیوه ی طرح مسئله اش به چه صورت بود؟ اولویت های پژوهشی اش را چه چیزی تعیین کرد؟ رابطه اش با جامعه، دولت، محیط پیرامون خود چگونه شکل پیدا کرد؟ ما عمدتاً این ها را مسائل ذهنی تلقی می کنیم. بسیاری از نظریات در مواجهه ها است که شکل پیدا می کند و ما نسبت به آن ها فاقد آگاهی هستیم. اگر تشابهی بین انسان و علم برقرار کنیم، علم هم دارای یک ناخودآگاه است که این ناخودآگاه همان دستگاه اندیشه ای آن است که در عمل آن را پی می گیرد و تبدیل به عادت واره ی جامعه شناسان می شود. ما یک نوع تجربه ی وجودی داریم که این تجربه چارچوب فکری و دستگاه اندیشه ای ما را تحت تأثیر خود قرار می دهد. با این مقدمه، این پرسش مطرح می شود که آن مواجهه و آن رویداد در مورد جامعه شناسی چه بوده است؟ در اینجا می خواهیم به نحوی داستان شکل گیری جامعه شناسی در ایران را مطرح کنیم. چه برهه های مهمی در جامعه شناسی ایران وجود داشته، چه سال هایی، سال های مهم است؟ یکی از این سال ها، سال 1317 است و آن سالی است که دکتر غلامحسین صدیقی فارغ التحصیل می شود و از فرانسه به ایران بازمی گردد و در دانشسرای عالی تدریس درس جامعه شناسی تعلیم و تربیت را آغاز می کند. یکی از سال های کلیدی دیگر سال 1322 است که در آن آقای یحیی مهدوی کتاب «جامعه شناسی یا علم الجتماع، مقدمات و اصول» را تألیف می کنند که اولین اثر تألیفی در حوزه ی جامعه شناسی به حساب می آید. اتفاق مهم دیگر در سال 1337 است که در آن مؤسسه ی مطالعات و تحقیقات اجتماعی راه اندازی می گردد؛ و اتفاق دیگر در سال 1350 است که دانشکده ی علوم اجتماعی دانشگاه تهران تأسیس می شود. در کنار این ها تاریخ های مهم دیگری وجود دارد که تا سال 1357 می توان آن ها را دنبال کرد. اگر سال 1317 را ابتدای پایه گذاری جامعه شناسی در ایران مطرح کنیم، تا امروز 1395 که در آن هستیم، این رشته در ایران چیزی حدود 78 سال تاریخ دارد؛ منتها مسئله ی مهم این است که مواجهه کجا صورت گرفته است. به نظر من در مورد دوره ی زمانی بین سال 1317 تا 1357 که دوره ای 40 ساله است یک نوع قضاوت می توان کرد و دوره ای که شامل بازه ی زمانی بین 1357 تا امروز می گردد هم قضاوت دیگری. اگر بخواهیم تاریخ جامعه شناسی در ایران را تقسیم بندی کنیم، یک دوره ی 40 ساله ی پیش از انقلاب وجود داشته و یک دوره ی حدود 38 ساله ی پس از انقلاب. در مورد دوره ی 38 ساله ی اخیر داوری های متفاوتی را می توان ارائه داد که از لحاظ تاریخی با 40 سال اول متفاوت است. 40 سال اول را هم می توان به دو زمان تاریخی تقسیم بندی کرد، یکی پیشاتاریخ و یکی هم تاریخ. پیشاتاریخ جامعه شناسی در ایران از 1317 شروع می شود تا 1337؛ در این مرحله مواجهه ی قدرتمندی در مقیاس ملی با جامعه شناسی وجود ندارد، چند کتاب و چند واحد درسی است که تدریس می شود، اما هنوز یک نهادی که در کشور بتواند نقشی را ایفا کند و جایگاهی داشته باشد وجود ندارد. در سال 1337 مؤسسه ی تحقیقات و مطالعات اجتماعی تأسیس می شود. 1337 تا 1357 از اولین مواجهه تا انقلاب اسلامی، این دوره ی 20 ساله است که می توانیم شکل گیری جامعه شناسی را تا انقلاب و تغییر نظام، مورد بحث و بررسی قرار دهیم. در سال 37 مؤسسه ی تحقیقات و مطالعات اجتماعی به عنوان زیرمجموعه ی دانشکده ی ادبیات در باغ نگارستان در میدان بهارستان راه اندازی شد. احسان نراقی هدف این مؤسسه را در این می دانست و به دنبال آن بود که کادری از جوانان را تربیت کنیم، آن ها را با مبانی علمی و تئوریک تجهیز کنیم و با روش های تحقیق آشنا سازیم تا بتوانند در اداره ی کشور راهگشا باشند. این مؤسسه با کمک قابل ملاحظه ی یونسکو راه اندازی می شود. دکتر غلامحسین صدیقی در دوره ای که کودتا رخ می دهد، معاون نخست وزیر و وزیر کشور است، وی از نزدیک ترین یاران مصدق بود، وی پس از آزادی از زندان به پیشنهاد منوچهر اقبال، یحیی مهدوی و علی اکبر سیاسی و با حمایت و اصرار احسان نراقی مسئولیت تأسیس مؤسسه را می پذیرد. صدیقی در دو دوره ی قبل از آن در سال 1324 و 1327 عضو هیئت نمایندگی ایران در کنفرانس تأسیس یونسکو است و ریاست هیئت نمایندگی ایران در سومین کنفرانس عمومی یونسکو در بیروت را هم به عهده دارد. احسان نراقی چند هفته پس از تأسیس مؤسسه از طرف آقای ایرج افشار به عنوان مدیر مؤسسه ی مطالعات و تحقیقات اجتماعی به غلامحسین صدیقی معرفی می شود. در بهمن سال 39 تا سال 42 صدیقی در جبهه ی ملی دوم مجدداً به عنوان عضو انتخاب می شود، ولی در همین فرصت زمانی که رئیس مؤسسه است، به خاطر موضع گیری که در برابر رفراندوم اصل 6 شاه داشت به زندان انداخته می شود. در مؤسسه ی تحقیقات و مطالعات اجتماعی چهره هایی داریم که از آن ها جلال آل احمد، حسن حبیبی، ابوالحسن بنی صدر، حبیب الله پیمان، غلامعباس توسلی، غلامحسین ساعدی، احمد اشرف، پرویز ورجاوند، داریوش عاشوری و غیره را می توان نام برد. در سال 1355 گروهی متشکل از جمشید بهنام، احسان نراقی، مجید رهنما، داریوش شایگان و رضا قطبی بنیادی را به نام مرکز مطالعات فرهنگ ها بنا می نهند؛ این مرکز بعداً در نهادهای دیگر ادغام و تبدیل به پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی می شود؛ در آن سال همین مجموعه، سمیناری را تحت عنوان اندیشه ی غربی و گفت وگوی فرهنگ ها را تشکیل می دهند و مسئله ی آن این است که در دوره ای که اندیشه ی غربی حاکم شده آیا امکان گفت وگوی بین فرهنگ ها وجود دارد؟ از همان سال 1337 جامعه شناس دیگری هم مشغول فعالیت است، وی بعدها به عنوان معلم انقلاب شناخته می شود؛ ایشان دکتر علی شریعتی است. تا روزهای نزدیک به انقلاب ظاهراً دکتر امینی به سراغ شاه می رود و برای نجات کشور درخواست می کند تا غلامحسین صدیقی را به نخست وزیر شدن دعوت نماید. بنا بر گزارش پرویز ورجارند، شاه می گوید حالا کار من به جایی رسیده که از این میرزای جامعه شناس کمک بخواهم؟ شاه پس از چندین نشست با صدیقی نهایتاً شروط وی را برای نخست وزیری نمی پذیرد. لذا ما یک تاریخچه ی 20 ساله داریم. در نظر داشته باشید که اولین رئیس جمهور نظام جمهوری اسلامی ایران، ابوالحسن بنی صدر، از همین مؤسسه ی مطالعات و تحقیقات اجتماعی است؛ شخصیت های نظریه پرداز بزرگی مانند جلال آل احمد و دکتر حسن حبیبی در همین مؤسسه هستند. به نظر می آید که جامعه شناسی در این کشور در طی یک دوره ی 20 ساله یک نیروی فعال و اثرگذار و شکل دهنده بوده است؛ بنابراین نقطه ی مواجهه ی ما با جامعه شناسی به عنوان یک علم مدرن سال 1337 است. روایت رایجی که در این مورد وجود دارد روایت دکتر آزاد ارمکی است که بر طبق آن، نسل اول و نسل دوم جامعه شناس ها، جامعه شناس های بوروکرات و دولت ساخته ای بودند که به دنبال مهندسی اجتماعی بودند؛ یعنی کل مؤسسه ی مطالعات و تحقیقات اجتماعی به یک نهاد دولتی تقلیل پیدا می کند. پرسش این است که چطور برخی از بزرگان انقلاب و رهبران انقلاب و شخصیت های تأثیرگذار و مخالف شاه در این نهاد پرورش پیدا کردند و چه شد که اساساً این نهاد از سال 1350 به بعد دیگر تحمل نشد؟ هم اکنون باغ نگارستان در کنار سازمان برنامه است، این دو سازمان در کنار هم به عنوان دو رقیب حضور دارند. نظام برنامه ریزی ایران در سال 1327 راه اندازی شد که نظامی تکنوبوروکراتیک بود. مؤسسه ی مطالعات و تحقیقات اجتماعی در سال 1337 یعنی 10 سال بعد راه اندازی شد که بیشتر به ارزیابی پیامدهای برنامه های عمرانی سیستم و دولت و دستگاه توجه می کرد و بیشتر به دنبال آن بود تا نهادی باشد برای هشدار درباره ی پیامدهای این برنامه ها تا نهادی برای برنامه ریزی. بالاخره در یک مقطعی سیستم احساس کرد که نیاز به این کنترل ها ندارد و حفظ کردن چنین مؤسسه ای باعث دردسر است. جامعه شناسانی در این مؤسسه کار می کردند که برخی در زمان شاه اعدام شدند. در نهایت، در سال 1350 مؤسسه که مشاور سازمان برنامه و بودجه بود و می توانست باشد، منحل شد و این پدیده به رادیکالیزه شدن جامعه شناسی در کشور کمک کرد. ما بر روی contingency صحبت می کنیم، اینکه تاریخ یک ضرورت پیشینی ندارد، همین رخدادهایی که در حال اتفاق افتادن است به همه چیز شکل می دهد. اگر مؤسسه ی مطالعات و تحقیقات اجتماعی تداوم پیدا می کرد و جامعه شناسان می توانستند مشارکت حداقل خود را در نظام برنامه ریزی کشور داشته باشند، شاید مسیر به طرفی پیش می رفت که جامعه شناسی در کشور رادیکالیزه تر نشود و اندیشه ی بیشتری را در جهت مخالفت با سیستم تولید نکند. از سال 50 به بعد رشد قیمت نفت را داریم و در نتیجه ی پول زیاد و طرح های کلان و عدم توجه به ارزیابی اجتماعی این برنامه ها، رژیمی ماند که از لحاظ دینی قبلاً مشروعیتش را از دست داده بود، پایگاه سوسیالیستی خود را از دست داده بود و جامعه شناس هم در کنار خویش نداشت. جامعه شناسی در جامعه ی جدید یکی از نیروهای مشروعیت بخش به دولت ها و نظام ها است، زیرا مشاوره ی اجتماعی می دهد و فراتر از برنامه ریزی تکنیکی نظام، برای آن ها ایده پردازی می کند. قصد من به زیر سؤال بردن این روایت است که می گوید جامعه شناسان مؤسسه ی مطالعات و تحقیقات اجتماعی گروهی بوروکرات و مهندس اجتماعی بودند که توسط دولت به کار گمارده شده بودند. در واقع ما با جامعه شناسی در یک فضای چندگانه ائتلاف مواجه شدیم، ائتلافی میان روشن فکران و یونسکو به عنوان یک نهاد جهانی و بخشی از دولت (جناح عاقل تر آن). این روشن فکران هم متنوع هستند، یعنی نه تنها فضای آن فقط دولتی نیست، فضایی ائتلافی است. روشن فکران نیز چندگانه اند؛ چپ، مذهبی، لیبرال. در آن سال ها یعنی سال های 1337 و 5 سال بعد از کودتای 1332، نسل جوانی وجود دارد که تحت تأثیر نهضت ملی است، اینان جوانانی بودند که مصدق برای آن ها حکم رهبر را داشته است و در وجود او آرزوهای ساخت ایران آینده را می دیدند؛ جوان ترین آن ها شریعتی 25 ساله و مسن ترین غلامحسین صدیقی 53 ساله است. شریعتی در آثارش از مصدق با عنوان «پیر من و مراد من» نام می برد. اتفاق مهمی که در اینجا افتاده این است که نهاد جامعه شناسی کشور توسط روشن فکرانی تأسیس می شود که به یک معنا شکست خورده اند؛ شکست نهضت مصدق. در شرایطی که جامعه به طرف آمریکایی شدن پیش می رود، فضایی ایجاد می شود برای (به تعبیر من) فرانسوی شدن فرهنگ. مؤسسه ی مطالعات و تحقیقات اجتماعی توسط صدیقی و بسیاری از کسان دیگری که در فرانسه تحصیل کرده اند و خود یونسکو تأسیس می شود. شاید فضای فکری آلمان نیز به نوعی دیگر ایران را در آن دوره تحت تأثیر قرار داد؛ برای مثال کارهایی که در عرصه ی فلسفه تحت تأثیر هایدگر و توسط فردید انجام می گیرد و مقداری بر روی جلال آل احمد و شریعتی به عنوان یک محقق اجتماعی تأثیر می گذارد. مواجهه ی ما با جامعه شناسی مواجهه ی انسان هایی است که در شرایطی که اساساً سیاست شکست خورده و امکان کار سیاسی در جامعه ی دیگر وجود ندارد، دچار شکست سیاسی شدند. روشن فکران در چنین شرایطی مسیرهای مختلفی را طی می کنند که یکی از آن ها مبارزه ی مسلحانه است. این روشن فکران و مخالفان نظام که بخشی مارکسیست بوده و پاره ای دیگر نیروهای اسلامی تحت تأثیر اندیشه های مارکس هستند، به عنوان سبکی از اندیشه ی جامعه شناختی به مفهوم وسیع کلمه، دست به جنبش هایی می زنند. دیگرانی هم هستند که راه های متفاوتی را جست وجو می کنند؛ احیای دین. احیای دین بعد از شکست 1332 است که اتفاق می افتد. برخی اعتقاد داشتند که باید دینی احیا شود که نوعی پروتستانتیزم اسلامی و یا تعابیری ازاین قبیل باشد و در جاهایی پیوندهایی با سوسیالیزم داشته باشد؛ شریعتی در این میان پیش گام است. یک راه دیگر احیای جامعه شناسی بود، پیش گرفتن جامعه شناسی برای آنکه در این دوران شکست، جامعه شناسان به ایفای نقش خود بپردازند. نظام، نیروهای مسلحانه را سرکوب می کند، با احیای دین و احیای سوسیالیزم هم مشکل دارد؛ به این دلیل است که در برابر چنین وضعیتی جامعه شناسی شکل پیدا می کند. اما جامعه شناسی در فرانسه برخلاف ایران محصول شکست نیست، محصول پیروزی انقلاب فرانسه است. در چنین شرایطی است که جامعه شناسان فرانسوی وارد کار می شوند تا بفهمند چگونه می توان از پیامدها و جنبه های منفی این انقلاب پیروز کاست. در امریکا جامعه شناسی محصول انجیل اجتماعی است؛ گروهی از پروتستان هایی که می خواهند به جامعه کمک کنند و کارهای خیریه انجام دهند و با مسائل اجتماعی برخورد نمایند و جامعه ی سالم تری بسازند و این کار خیر هم در واقع جنبه ی دینی داشت؛ آن ها برای پیشبردشان هم نیاز داشتند تا جامعه و مسائل آن را بشناسند و از آن تعریف و طبقه بندی داشته باشند؛ بنابراین، جامعه شناسی بر دوش عده ای از پروتستان های خوش بین به آینده قرار می گیرد. در ایران جامعه شناسی هم در برابر غرب و هم در برابر دولت در داخل احساس شکست و نفرت می کند، چراکه کودتای 1332 محصول ائتلاف حکومت پهلوی و امریکا بود؛ جامعه شناسی این نفرت را تا آخرین روزها با خود حفظ کرد، حتی زمانی که مؤسسه ی مطالعات و تحقیقات اجتماعی به دولتی که قبول نداشت، مشاوره می داد، گزارشات یا متن های آماری صرف هستند و یا اگر حرفی داشتند، شامل نقدهای چپ از پیامدهای منفی طرح های اقتصادی-عمرانی دولت می شدند، نقدهایی که البته هشداردهنده است، اما فقط نقد است و هیچ راهکاری را برای تغییر در بر ندارد. در واقع در متن هایی که توسط جامعه شناسان تولید می شود شاهد مقاومت هستیم تا یک برنامه و یا مفهوم و یک نظریه و تئوری؛ مقاومت نسبت به نظام و یا مقاومت نسبت به امریکا. بنابراین، برخلاف الگوی امریکایی و فرانسوی، جامعه شناسان در ایران هیچ گاه نتوانستند با توسعه آن طور که باید و شاید پیوند بخورند، بلکه بیشتر ناقد توسعه بودند. حتی احسان نراقی، هیچ گاه با رژیم شاه و با غرب اخوت نبستند، فقط جلال آل احمد نبود که غرب گرایی را نقد می کرد، نراقی هم به این کار مبادرت می ورزید. جامعه شناسی در سال 1357 را باید در پرتوی کینه ای که در شرایط پساشکست در دل روشن فکران کشور نسبت به امریکا و پهلوی وجود داشت، نگریست.