از نظر رهبر انقلاب، «برای ایجاد یک تمدن اسلامی (مانند هر تمدن دیگر)، دو عنصر اساسی لازم است: یکی تولید فکر، یکی پرورش انسان.» و تشکیل دولت اسلامی به عنوان یکی از حلقات تشکیل تمدن اسلامی نیز از همین قاعده پیروی می کند. تشکیل امت واحده ی اسلامی و تمدن نوین اسلامی را به عنوان یک آرمان و هدف عالی می توان از اولین روزهای پیروزی انقلاب اسلامی در کلام و سخنان رهبران انقلاب اسلامی مشاهده نمود؛ تا جایی که در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، درباره ی اهداف تشکیل حکومت اسلامی صراحتاً از «تشکیل جامعه ی نمونه ی اسلامی» و «تشکیل امت واحده ی جهانی» نام برده شده است: «ملت ما در جریان تکامل انقلابی خود، از غبارها و زنگارهای طاغوتی زدوده شد و از آمیزه های فکری بیگانه خود را پاک نمود و به مواضع فکری و جهان بینی اصیل اسلامی بازگشت و اکنون برآن است که با موازین اسلامی، جامعه ی نمونه ی (اسوه ) خود را بنا کند... قانون اساسی با توجه به محتوای اسلامی انقلاب ایران، که حرکتی برای پیروزی تمامی مستضعفین بر مستکبرین بود، زمینه ی تداوم این انقلاب را در داخل و خارج کشور فراهم می کند؛ به ویژه در گسترش روابط بین المللی با دیگر جنبش های اسلامی و مردمی، می کوشد تا راه تشکیل امت واحد جهانی را هموار کند.»(1) از نظر رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله خامنه ای (مدظله العالی)، خطی که نظام اسلامی ترسیم می کند، خط رسیدن به تمدن اسلامی است: «خط کلی نظام اسلامی، رسیدن به تمدن اسلامی است. البته اینکه در مقابل تمدن کنونی بشر (یعنی تمدن مادی غرب) می تواند تمدن دیگری مطرح شود یا نه و این تمدن برای پیدایش خود و سپس برای ماندگاری و استواری خود، از چه عناصر و از چه عواملی کمک خواهد گرفت، در این باره سخن ها هست.»(2) به اعتقاد ایشان، این هدفی است که از همان ابتدای انقلاب مورد نظر بوده است: «هدف انقلاب عبارت بود از ساختن یک ایرانی با این خصوصیاتی که عرض می کنم: مستقل، آزاد، برخوردار از ثروت و امنیت، متدین و بهره مند از معنویت و اخلاق، پیشرو در مسابقه ی جامعه ی عظیم بشری در علم و بقیه ی دستاوردها، برخوردار از آزادی با همه ی معانی آزادی... مسئله فقط ایران هم نبود. ایران به عنوان یک الگو برای جوامع اسلامی در درجه ی اول و همه ی جوامع بشری در درجه ی بعد، مورد نظر بود. ما می خواستیم این جامعه را با این خصوصیات بسازیم (ما یعنی ملت ایران، انقلاب ایران، انقلابیون ایران. منظور، شخص بنده و چند نفر دیگر نیست) و آن را بگذاریم جلوی چشم آحاد بشر و امت اسلامی، بگویند این است که هم مطلوب اسلام است، و هم میسور مردم این روزگار است.»(3) در حقیقت، از نقطه نظر فلسفه ی تاریخی، انقلاب اسلامی مأموریت تاریخی خود را تأسیس این تمدن نوین می داند و این تمدن نوین اسلامی است که زمینه ساز ظهور حضرت حجت ابن الحسن (عج) خواهد بود: «بی شک تمدن اسلامی می تواند وارد میدان شود و با همان شیوه ای که تمدن های بزرگ تاریخ توانسته اند وارد میدان زندگی بشر شوند و منطقه ای را (بزرگ یا کوچک) تصرف کنند و برکات خود یا صدمات خود را به آن ها برسانند، این فرایند پیچیده و طولانی و پُرکار را بپیماید و به آن نقطه برسد. البته تمدن اسلامی به صورت کامل در دوران ظهور حضرت بقیه الله (ارواحنا فداه) است. در دوران ظهور، تمدن حقیقی اسلامی و دنیای حقیقی اسلامی به وجود خواهد آمد.»(4) از نظر رهبر انقلاب، «برای ایجاد یک تمدن اسلامی (مانند هر تمدن دیگر)، دو عنصر اساسی لازم است: یکی تولید فکر، یکی پرورش انسان.» و تشکیل دولت اسلامی به عنوان یکی از حلقات تشکیل تمدن اسلامی نیز از همین قاعده پیروی می کند. اما مسئله ی اصلی این است که تحقق این تمدن چگونه و براساس کدام نقشه ی راه خواهد بود؟ پاسخ این سؤال همان مفهومی است که سال ها پیش توسط رهبر انقلاب به عنوان «زنجیره ی پنج گانه ی تحقق اهداف اسلامی» از آن یاد شده است: «یک زنجیره ی منطقی وجود دارد. پیش ها این را گفتیم، بحث شده. حلقه ی اول، انقلاب اسلامی است، بعد تشکیل نظام اسلامی است، بعد تشکیل دولت اسلامی است، بعد تشکیل جامعه ی اسلامی است، بعد تشکیل امت اسلامی است. این یک زنجیره ی مستمری است که به هم مرتبط است.»(5) هریک از مراحل این زنجیره در حکم مقدمه و زمینه ساز برای حلقه ی بعدی است. البته این بدان معنی نیست که ورود به حلقه ی بعدی مستلزم تکمیل حلقه ی پیشین باشد. برای مثال، با وجود فاصله ی جدی ما با تحقق مرحله ی دولت اسلامی و جامعه ی اسلامی، اما همین میزان توفیقات ایران اسلامی تاکنون، الگوسازی جدیِ ملت ایران برای مسلمانان و بیداری عظیم اسلامی را در پی داشته که نویدبخش تولد دوباره ی تمدن اسلامی است. از نظر رهبر انقلاب، ما هم اکنون در مرحله ی دولت اسلامی و جامعه ی اسلامی قرار داریم. منظور از دولت در این تبیین عبارت است از: «مجموع دستگاه های مدیریتی کشور که اداره ی یک کشور را برعهده دارند، نظامات گوناگون اداره کننده ی کشور.» جامعه ی اسلامی نیز یعنی «جامعه ای که در آن، آرمان های اسلامی، اهداف اسلامی، آرزوهای بزرگی که اسلام برای بشر ترسیم کرده است، تحقق پیدا کند. جامعه ی عادل، برخوردار از عدالت، جامعه ی آزاد، جامعه ای که مردم در آن، در اداره ی کشور، در آینده ی خود، در پیشرفت خود دارای نقش اند، دارای تأثیرند، جامعه ای دارای عزت ملی و استغنای ملی، جامعه ای برخوردار از رفاه و مبرای از فقر و گرسنگی، جامعه ای دارای پیشرفت های همه جانبه (پیشرفت علمی، پیشرفت اقتصادی، پیشرفت سیاسی) و بالأخره جامعه ای بدون سکون، بدون رکود، بدون توقف و در حال پیشروی دائم. این آن جامعه ای است که ما دنبالش هستیم.» چیستی دولت اسلامی رهبر انقلاب از دو جهت دولت اسلامی را مورد بررسی و توصیف قرار داده اند. در آغازین سال های طرح مفهوم مراحل پنج گانه، معمولاً مفهوم دولت اسلامی از وجه منابع و نیروی انسانی آن مورد تأکید و توصیف ایشان قرار گرفته است: «بعد از آنکه نظام اسلامی پیش آمد، نوبت به تشکیل دولت اسلامی به معنای حقیقی می رسد؛ یا به تعبیر روشن تر، تشکیل منش و روش دولتمردان به گونه ی اسلامی، چون این در وهله ی اول فراهم نیست، به تدریج و با تلاش باید به وجود آید. مسئولان و دولتمردان باید خودشان را با ضوابط و شرایطی که متعلق به یک مسئول دولت اسلامی است، تطبیق کنند. یا چنان افرادی (اگر هستند) سر کار بیایند یا اگر ناقص اند، خودشان را به سمت کمال در آن جهت حرکت دهند و پیش ببرند. این مرحله ی سوم است که از آن تعبیر به ایجاد دولت اسلامی می کنیم. نظام اسلامی قبلاً آمده، اکنون دولت باید اسلامی شود... اگر دولت به معنای واقعی کلمه اسلامی شد، آن گاه کشور به معنای واقعی کلمه اسلامی خواهد شد.»(6) «قدم بعدی، ایجاد دولت اسلامی است. دولت نه به معنای هیئت وزیران؛ یعنی مجموعه ی کارگزاران حکومت؛ یعنی من و شما. ما باید به معنای واقعی کلمه، در درون این نظامِ اسلامی، اسلامی شویم. این مشکل تر از مراحل قبلی است. ما مسئولان باید خود را بسازیم، مرتب با خود کلنجار برویم، یکدیگر را به حق وصیت کنیم، یکدیگر را ارشاد کنیم، مثل آینه ای در مقابل یکدیگر، عیوبمان را صادقانه به هم نشان دهیم، بنا را بر رفع عیب بگذاریم و خود را روزبه روز بهتر کنیم.»(7) اما در تعاریف متأخر ایشان، وجه ساختاری و نظام گونه ی دولت اسلامی مورد تأکید بیشتر قرار گرفته است: «دولت اسلامی یعنی سازوکارها و نهادسازی های لازم برای ایجاد آن جامعه ی اسلامی»(8)این نکته زمانی جالب تر می شود که به یاد آوریم از ابتدای دهه ی چهارم انقلاب اسلامی، مطالبه ی الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت از محوری ترین مطالبات ایشان بوده است و می توان آن را نقشه ی راه دولت اسلامی دانست. این تلقی از تشکیل دولت اسلامی از آن جهت مهم است که ساختارها و روش ها در حقیقت روابطی هستند که کارگزاران درون آن روابط با یکدیگر در تعامل بوده و عمل می کنند و اگر حالتی را تصور کنیم که در آن حالت، کارگزاران دارای ویژگی های اسلامی بوده، اما روش ها و ساختارها برآمده از الگوهای سکولار باشند، عملاً این اقتضائات روابط و الگوهای سکولار است که خود را بر آرمان ها و مطلوبیت های نیروهای اسلام گرا تحمیل می کند و آنان را در چارچوب های تحمیلی خود محدود می سازد. در این صورت، عملاً نهادها و ساختارهای نظام با نوعی تضاد درونی و دائمی بین نیروهای اسلام گرا و الگوهای سکولار مواجه خواهد بود؛ تضادی که یا به سرخوردگی، استحاله و یا حذف نیروهای اسلام گرا منجر خواهد شد و یا به تغییر روابط و الگوهای نظامات و نهادهای اداره ی نظام توسط نیروهای اسلام گرا و تحول خواه. از نظر رهبر انقلاب، ما هم اکنون در مرحله ی دولت اسلامی و جامعه ی اسلامی قرار داریم. منظور از دولت در این تبیین عبارت است از: «مجموع دستگاه های مدیریتی کشور که اداره ی یک کشور را برعهده دارند، نظامات گوناگون اداره کننده ی کشور.» موانع تشکیل دولت اسلامی کدام اند؟ از نظر رهبر انقلاب، «برای ایجاد یک تمدن اسلامی (مانند هر تمدن دیگر)، دو عنصر اساسی لازم است: یکی تولید فکر، یکی پرورش انسان.»(9) و تشکیل دولت اسلامی به عنوان یکی از حلقات تشکیل تمدن اسلامی نیز از همین قاعده پیروی می کند. این تلقی را ایشان به بیانی دیگر، تحت عنوان «واژه سازی و نهادسازی» مطرح نموده اند: «یکی از چیزهایی که در هر حرکت عمومی و در هر نهضت لازم است، این است که براساس تفکرات و مبانی پایه ای این نهضت و این جریان، هم بایستی واژه سازی بشود، هم بایستی نهادسازی بشود... وقتی یک انقلاب و یک حرکت تحقق پیدا می کند، بایستی دستگاه های مجری خود را (آن مجموعه هایی که آن هدف ها را باید دنبال کنند) به وجود بیاورد. یکی از کارها این است که دستگاه های موجود جامعه را متحول کند. یکی دیگر این است که دستگاه متناسب با خواست خود را به وجود بیاورد. هر دو سخت است. هر دو جزء کارهای دشوار است.»(10) بنابراین باید مطالباتی همچون الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت، نهضت نرم افزاری و تحول و ارتقای علوم انسانی را که سال هاست مورد اهتمام و پیگیری رهبری هستند، در راستای عنصر اول، یعنی تولید فکر دانست و مطالباتی همچون تحول بنیادین نظام آموزشی، تحول حوزه های علمیه، اسلامی شدن دانشگاه ها، نخبه پروری، مهندسی فرهنگی و پیوست نگاری فرهنگی را در راستای عنصر تربیت نیروی انسانی لازم برای تشکیل دولت اسامی برشمرد. لذا بدیهی است که مهم ترین مانع بر سر راه تشکیل دولت اسلامی را معطل ماندن یا بر زمین ماندن هریک از مطالبات فوق بدانیم. با کنکاش بیشتر در اندیشه ی آیت الله خامنه ای درباره ی دولت اسلامی، به مفهومی دیگر برخورد می کنیم که در کنار تولید فکر و تربیت نیروی انسانی، تسهیل کننده و پیش برنده ی پروژه ی تشکیل دولت اسلامی است. از نظر رهبر انقلاب، «گفتمان سازی شرط اصلی تحقق الگوی اسلامی–ایرانی پیشرفت است.»(11) اگر الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت را نقشه ی کلان دولت اسلامی بدانیم، بنابراین تمامی توصیه ها و تحلیل های رهبر انقلاب درباره آن را باید به مثابه ی ترسیم چگونگی تشکیل دولت اسلامی دانست. لذا گفتمان سازی را می توان به اندازه ی دو عنصر دیگر و در کنار آن ها، مهم دانست. اکنون پاسخ به این سؤال که چرا دولت اسلامی هنوز در کشور ما شکل نگرفته، آسان است. اول اینکه هنوز به اندازه ی کافی آن تولید فکر و نظریه پردازی صورت نگرفته است. ما هنوز به خوبی نمی دانیم که مرادمان از دولت اسلامی چیست؟ درباره ی سازوکارهای اقتصادی آن هنوز در ابتدای راهیم. هنوز به این جمع بندی نرسیده ایم که آیا بانک در نظام اقتصادی دولت اسلامی جایی دارد یا نه؟ هنوز درباره ی الگوهای سیاست خارجی دولت اسلامی با ابهامات و خلأهای جدی نظری مواجهیم! هنوز در میان نخبگانمان به این جمع بندی نرسیده ایم که بالأخره مهندسی فرهنگی چیز خوبی است یا نه؟ هنوز قوانینی در این کشور معتبر است که در زمان تصویب شان در دوره ی رضاشاه و محمدرضاشاه، دیکته شده از سوی مستشاران و عناصر خارجی و در راستای تأمین منافع بیگانگان بوده اند و بسیاری از علما را به واکنش واداشته اند! مانند قانون ممنوعیت خرید و فروش اشیای عتیقه و یا قانون ملی شدن اراضی و مراتع که از زمان انقلاب سفید محمدرضا تاکنون وجود داشته و باعث شکل گیری بسیاری از مفاسد اقتصادی و زمین خواری هاست! دوم اینکه هنوز در تربیت مدیران تراز انقلاب اسلامی و همچنین استانداردسازی شرایط و پیش نیازهای لازم برای تصدی پست های مدیریتی در نظام اسلامی، حرکت درخوری صورت نگرفته است. متأسفانه جمهوری اسلامی حتی هنوز فاقد یک سامانه و نظام ارزیابی عملکرد قوی و کارآمد درباره ی مدیران است؛ سامانه ای که با تشکیل یک نظام رصد و تحلیل عملکرد تک تک مدیران، در یک چرخه ی زمانی، مدیران نالایق و ضعیف را از چرخه حذف و مدیران مستعد و قوی را تقویت نماید. حال تلاش نظام مند و سازمان یافته برای تربیت مدیران که جای خود دارد. سومین مانع جدی نیز تبدیل نشدن شعار دولت اسلامی به یک گفتمان جدی، عمیق و فراگیر است که فارغ از شعارزدگی های سیاسی و تبلیغاتی، بتواند انگیزه ها، افکار و نیروهای اجتماعی را در راستای این هدف مقدس بسیج نماید. لازمه ی این امر، تبیین و ترویج مفهوم دولت اسلامی و مزیت های آن نسبت به مدل ها و الگوهای غربی از یک طرف و نقد و تحلیل الگوهای اداره ی غربی از سوی دیگر است. به هر میزان که در گفتمان سازی دولت اسلامی موفق باشیم، راه برای نظریه پردازی و تربیت نسل انقلابی و کارآمد و متخصص برای تصدی مسئولیت های نظام اسلامی فراهم و تولد تمدن نوین اسلامی روزبه روز نزدیک تر خواهد شد. پی نوشت ها (1). مقدمة قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. (2). بیانات در مدرسة فیضیه، 14 مهر 1379. (3). بیانات در دانشگاه شیراز، 14 اردیبهشت 1387. (4). بیانات در مدرسة فیضیه، 14 مهر 1379. (5). بیانات در جمع دانشجویان کرمانشاه، 24 مهر 1390. (6). بیانات در دیدار کارگزاران نظام، 12 آذر 1379. (7). بیانات در دیدار کارگزاران نظام، 21 آذر 1380. (8). بیانات در جمع دانشجویان کرمانشاه، 24 مهر 1390. (9). بیانات در مدرسة فیضیه، 14 مهر 1379. (10). بیانات در دیدار بسیجیان کرمانشاه، 22 مهر 1390. (11). بیانات در دیدار اعضای شورای عالی مرکز طراحی الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت با رهبر انقلاب، 14 اسفند 1391. علی سالاری؛ پژوهشگر اندیشه های آیت الله خامنه ای منبع: برهان نتهای متن/
تمدن زایی اسلامی در مرحله ی دولت سازی
تمدن زایی اسلامی در مرحله ی دولت سازی
summary-address :
latest News
On the occasion of the New Year, I extend my sincere greetings and best wishes to all faculty members, students, staff, alumni, and academic partners of Shiraz University. With appreciation for the efforts and achievements of the university community...
The commemoration ceremony and awarding of the first Qotb al-Din Shirazi Scientific reward in the field of astronomy and astrophysics was held on the second day of the National Astronomy and Astrophysics Conference, hosted by Shiraz University. This...
For the first time in the country, the Astronomy Entrepreneurs Exhibition was hosted at Shiraz University. According to the public relations office of Shiraz University, the exhibition coincided with the 18th National Astronomy and Astrophysics...
During the second meeting of the "Iran-Iraq Science Week," cooperation agreements were signed between Shiraz University and various Iraqi universities. According to the public relations office of Shiraz University, during the second "Iran-Iraq...
Dr. Zahra Riahi-Zamin, a Persian Language and Literature professor at Shiraz University, has been awarded the fourth Biennial Book Award of Fars. According to the Public Relations Office of Shiraz University, the awards ceremony took place on...
The National Award for Women in Science of Iran (In Honor of Professor Afsaneh Safavi) has been unveiled. According to the Public Relations Office of Shiraz University, during the closing ceremony of Research and Technology Week, held on the evening...
Launching of the Second International Conference on Artificial Intelligence and Software Engineering
The Second International Conference on Artificial Intelligence and Software Engineering officially commenced on Tuesday, December 25, at Shiraz University. It intends to enhance practical and theoretical knowledge and facilitate information exchange...
Dr. Seyyed Hamed Rastgar, a faculty member in the Telecommunications and Electronics Engineering Department at Shiraz University, was the representative of the Islamic Republic of Iran at the BRICS Young Scientists meeting. According to the Public...
According to the public relations office of Shiraz University, citing the Scientometrics Office of the Research and Technology Department of the university, based on a report by the Institute for Scientific and Technological Research of the Islamic...
Shiraz University has signed cooperation agreements with the University of Zaragoza in Spain and the National Research Council of Italy (CNR IRPI) aimed at enhancing scientific, research, and technological collaboration. According to the Public...
Dr. Mehrdad Niakosari, the professor of the Department of Food Science and Technology at Shiraz University, has been recognized as a national outstanding researcher. According to the public relations office of Shiraz University, at the 25th Festival...
According to the public relations office of Shiraz University, a graduation celebration for 500 international students from across the country was held at Shiraz University. Approximately 500 international students from various academic...