ملیحه ابراهیمی- حتما شنیده اید که جنگ جهانی سوم بر سر «آب» است. این یک پیش بینی ساده نیست که به راحتی بتوان از کنار آن گذشت؛ بلکه مدتی است علاوه بر مستندات علمی ، گزارشات نهادها و سازمان ذی ربط نیز زنگ خطر بحران آب را به صدا در آورده اند. بر اساس اعلام سازمان هواشناسی جهانی تا سال ٢٠٢5 میلادی 66 درصد جمعیت جهان یعنی دو سوم مردم ساکن روی کره زمین با معضل یا بحران کمبود منابع آب مواجه خواهند بود. این شوخی نیست؛ واقعیتی تلخ است که به گفته پروفسور «تیموتی راندهیر» دانشگاه ماساچوست آمریکا منطقه خاورمیانه به عنوان یکی از مناطق کم آب دنیا مورد توجه قرار گرفته و بر این نکته تاکید شده که این منطقه بیشتر از دیگر نقاط دنیا مستعد نزاع و جنگ بر سر منابع آب است. بد نیست بدانید بد نیست بدانید که خاورمیانه با وجودی که 5 درصد از جمعیت جهان را در خود جای داده، تنها صاحب یک درصد از منابع آب است و این مسئله در کنار منابع مشترک آبی بین کشورهای این منطقه ، این منطقه از جهان را مستعد جنگ بر سر آب ساخته است. این در حالی است که قاره آسیا با توجه به جمعیت خود، کم آب ترین قاره جهان محسوب می شود. آسیا با وجود داشتن 6٠ درصد از جمعیت جهان، تنها صاحب ٣6 درصد از منابع آب جهان است؛ در حالی که همین درصد به طور مساوی در بین کشورهای آسیایی تقسیم نشده و منطقه خاورمیانه خشک ترین و کم آب ترین منطقه قاره آسیا محسوب می شود که فقط یک درصد از منابع آب شیرین دنیا را داراست. ﷯ تراژدی آب شاید دردناک ترین قسمت رویارویی با این بحران که تا چند سال آینده گریبان همه را می گیرد، این باشد که حجم ٣ درصدی آب شیرین دنیا را، سازمان ملل 4/٢٣میلیارد لیتر تخمین زده است. در ظاهر این مقدار حالا حالاها برای ما کافی است اما نکته مهم اینکه اولا همه این حجم قابل استفاده نیست (حدود 6٨ درصد این آب ها در عمق زمین هستند) و بیشتر باید روی آب رودها حساب کرد و تازه همان حجم ٣درصدی هم قرار است تا سال ٢٠5٠ به 5/٢درصد برسد. در این بین آب های روی زمینی (یعنی رودها) هم در حال خشک شدن هستند؛ چراکه زمین دارد گرم و گرم تر می شود و همین باعث کاهش میزان بارندگی شده. دریاچه های آب شیرین هم با روند آب شدن یخ های قطب ها به دریاها می ریزند و از بین می روند. آن قسمت هم که در دل خاک است، برای پرشدن دوباره هر سفره زیرزمینی اش 4هزار سال وقت لازم دارد. وضعیت آب، بیشتر از آنکه فکر کنید بحرانی است. خروجی پژوهشگران برای بحران بی آبی که در سال ٢٠٢5 به اوج خود می رسد، از این قرار است که اگر امسال در هر دقیقه ٧ نفر از کم آبی می میرند، احتمالا در آن زمان- که چندان هم دیر نیست - این تعداد به ٢٧ نفر در هر دقیقه خواهد رسید. ﷯ پرتقال فروش را پیدا کنید اینکه دامنه بحران بی آبی آنچنان وسیع است که دامن همه مصرف کنندگان آب را در بر می گیرد بی تردید بر کسی پوشیده نیست؛ اما جالب است در این بحران بیشترین توجه معطوف می شود به نقش مصرفی بیش از 90 درصدی منابع آبی در حوزه کشاورزی. به گفته دکتر بهاءالدین نجفی، استاد دانشگاه شیراز ، منابع آبی بخش کشاورزی از آب های سطحی مانند رودخانه ها و همچنین از منابع آب زیرزمینی تأمین می شوند. اما در ادامه این روند نابخردانه اشتیاق زیاد دولت ها در چند دهه اخیر به ایجاد سد که در برخی موارد تحت فشارهای سیاسی و بدون توجیه اقتصادی و ملاحظات زیست محیطی انجام گرفته، به خشک شدن دریاچه ها و تالاب ها منجر شده است. اما مشکل بهره برداری از آب های زیرزمینی در مقایسه با آب های سطحی آن است که این آب ها از دید بهره برداران پنهان اند و آنان نمی توانند عمق فاجعه ای را که در حال وقوع است، دریابند. نبود تعادل فزاینده میان برداشت و ورودی آب های زیرزمینی سبب شده که بسیاری از دشت های کشور از سوی وزارت نیرو به عنوان دشت های بحرانی معرفی شوند. ﷯ وقتی دست به دست بحران می دهیم بی شک بحران به خودی خود به وجود نمی آید و حتما دست های انسانی در آن دخیل است. دلایل متعددی در بروز خشکسالی نقش دارند که به چند موردی از آن اکتفا می کنیم. برداشت بی رویه و بیش از توان آبخوان ها در مرحله نخست سبب کم شدن سطح سفره آب زیرزمینی شده و کشاورزان برای دسترسی به آب مورد نیاز مجبور به افزودن عمق چاه ها شده اند. در بسیاری از دشت ها این کار موجب نفوذ آب های شور و در نتیجه شور شدن آب شده است. در نتیجه کشاورزان مجبور به تغییر الگوی کِشت خود و وارد کردن محصولاتی شده اند که به شوری سازگاری بیشتری دارند. افزون بر این، افزایش شوری خاک موجب کاهش عملکرد محصولات شده است. یکی دیگر از اثرات پایین رفتن سفره آب زیرزمینی، فرو نشست زمین است. این اتفاق موجب از دست رفتن بخش زیادی از منابع آب برای همیشه خواهد شد. این پدیده در بسیاری ازدشت های کشور به ویژه در استان های فارس و خراسان مشاهده شده است. برداشت بی رویه و تراز منفی آب زیرزمینی فراتر از اثرات زیست محیطی، دارای اثرات اقتصادی و اجتماعی گسترده تری است. کاهش میزان آب و شوری آن سبب شوری زمین و از بین رفتن خاک زراعی و کاهش تولید و درآمد شده و فقر را گسترده تر می سازد. این مسئله روند مهاجرت روستاییان را شتابان ساخته و در نبود مشاغل مولد در شهرها، آنان جذب مشاغل کاذب شده اند. نبود برنامه ریزی مدون برای حفظ، جمع آوری و مصرف بهینه از آب های زیر زمینی، بارش های آسمانی ، آب های موجود در پشت سدها و... ﷯ تجارب جهانی مسئله برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی صرفاً مربوط به کشور ما نیست و بیشتر کشورهایی که در مناطق خشک و نیمه خشک قرار گرفته اند، با این مسئله مواجه بوده و برای آن چاره اندیشی کرده اند. ﷯ هندوستان: در این کشور پس از انقلاب سبز، تولید محصولات با حفر چاه و استفاده از آب های زیرزمینی با سرعت گسترش یافت. افزون بر این، پرداخت یارانه به برق کشاورزی این روند را تشدید کرد. دولت از چند سال پیش هماهنگ با برنامه اصلاحات اقتصادی و با حذف یارانه برق و محدود ساختن ساعات استفاده از برق کشاورزی به 8ساعت در روز با این مسئله مقابله کرده است. ﷯ چین: در چین این مسئله ابعاد گسترده ای داشته و از طریق گرفتن آب بها و کنترل میزان برداشت اقدام شده است. ﷯ اسپانیا: یکی از تجربه های موفق در این زمینه تشکیل انجمن آب بَران در بارسلونای اسپانیا در سال 1976 است که به دنبال پایین آمدن کیفیت و کمّیت آب زیرزمینی در این منطقه ایجاد شده است. انجمن آب بَران ابتدا با پشتیبانی دولت تشکیل و مهم ترین وظیفه آن برقراری پایداری در آب سفره زیرزمینی بود. امروزه این انجمن اقدام به برگزاری نشست های عمومی، برطرف کردن دعواها، بررسی های گروهی فنی و کارشناسی و سیاست گذاری آب می کند. ﷯ سردرگم پای میز مسئولان! اما این پایان ماجرا نیست؛ بحران بی آبی و از سوی دیگر کم توجهی و بعضا بی توجهی مردم برای مصرف بهینه از این سرمایه ملی باعث شده است زنگ خطر برای استانی چون خراسان از مدت ها پیش به صدا در بیاید. البته تنها نمی توان انگشت اتهام را به سوی مردم دراز کرد؛ بلکه خاک خوردن برخی پرونده های خروج از بحران پای کارشناسان و مسئولانی را به وسط می کشاند که چشم روی جدیت بحران بستند . در هر صورت برای موشکافی این بحران که سال هاست از سوی رسانه ها پیگیری می شود و دست آخر به یکسری بیلان ها و عملکردهای سالانه خلاصه می شود ، عزم مان را جزم کردیم تا بار دیگر مسئله را زیر ذره بین مسئولان ببریم اما دریافتیم در پی پیگیری های مکرر انگار قرار است سوالات مجهول پرونده بحران آب همچنان در کم گویی و گزیده گویی ها و بعضا پاسخ های بی جواب به روند خود تا روز اعلام جنگ جهانی سوم به سر ببرد. مشروح گفتگو با مهندس جوان شیر شادمهری، معاون بهره برداری شرکت آب و فاضلاب مشهد را در حالی می خوانیم که احساس می شود دغدغه بی آبی و کم آبی آنچنان که باید لرزه بر پیکر برخی سازمان ها، نهادها و شرکت های مرتبط بیندازد، نینداخته؛ پاسخ های کاملا کارشناسی که بی تردید دست آخر دردی از مشکل بحران را دوا نمی کند ! پس از پیگیری های خبرنگار ما توانستیم بصورت ایمیلی مصاحبه ای را با مسئولان مربوطه شهر تهیه کنیم .البته همانطور که مشاهده می کنید پاسخ هایی ناقض و گنگ به بعضی سوالات داده شده است ، که ترجیح داده شد بدون تغییر در صفحه چاپ شود. ﷯ برای جمع آوری آب های سطحی و زیر زمینی چه تمهیداتی اندیشیده شده است؟ تکلیف باران ها و آب های پشت سدها چه می شود؟ آیا برنامه خاصی برای شرایط بحرانی پیش بینی شده است؟ شناسایی ، مطالعه ، اولویت بندی ظرفیت های آب های سطحی. آغاز مطالعات استحصال آب از سطوح باران گیر از قبیل آب خوان ها. سامان دهی و مدیریت بهره برداری از قنوات و چشمه ها . مهار آب از طریق ذخیره سازی در مخازن سدها . جایگزینی آب سطحی به جای برداشت از آب زیر زمینی از طریق سد ها. ﷯ از چه الگوهای جهانی برای استفاده بهینه از انواع آب ها استفاده می شود؟ پاسخی از سوی مسئولان آبفا داده نشد. ﷯ با توجه به این مهم که جنگ آب ها برای چند سال آینده پیش بینی شده است و کشور ما در شرایط بحران قرار دارد چه تمهیداتی برای فرار از این وضعیت پیش بینی شده است؟ اجرای طرح های مهار آب هایی که از حوزه های آبی دشت مشهد خارج می شود،توسعه و تکمیل ظرفیت تصفیه خانه های فاضلاب شهری، بهنگام سازی سند ملی الگوی مصرف آب در بخش های کشاورزی و صنعتی . ﷯ برای تفکیک آب شرب از آب غیر شرب چه برنامه های تبلیغاتی و اجرایی انجام شده است و این مهم تا چه اندازه دغدغه مسئولان به شمار می رود؟ انجام مطالعات شبکه های نوین و اجرای طرح پایلوت و الگوی dpbd ، انجام مطالعات شبکه های هوشمند شهری ، اجرای شبکه های dma ، اجرای سامانه های ٢ گانه محدود (محله برداشت لب، آب بسته بندی شده ، تصفیه فاضلاب . ﷯ آیا طرحی درباره جدا سازی اجرا شده است؟ پاسخی از سوی مسئولان آبفا داده نشد. ﷯ چگونه می توان آب غیرشرب را به مصرف در آورد؟ آب خاکستری پس از تصفیه در تصفیه خانه فاضلاب به مصرف کشاورزی می رسد ﷯ برای آب دریاها نیز برنامه ای در دستور کار دارید؟ در دستور کار وزارت نیرو و سازمان مدیریت منابع آب کشور است. ﷯ به طور کلی در چنین شرایطی چگونه می توان مدیریت بحران کرد؟ اصلاح الگوی مصرف، مدیریت تولید و استحصال آب ، ارتقا فرایند های بهره برداری و تغییر استراتژی های پیشگیرانه