سهراب هادی: اسطوره در جامعه ی باستان، ثمره ی یک روند جمعی است. سرویس تجسمی هنرآنلاین: اسطوره نیز، به سانِ بسیاری از پدیده های مورد مطالعه، از زوایای گوناگونی مورد مُداقه قرار گرفته و هر پژوهنده ای بر مبنای تخصص، علاقه و پابستگی به پایگاههای اقتصادی و اجتماعی خاصی به تبیین و تحلیل آن پرداخته است. بنابراین، همان طور که در تعریفِ اسطوره دیدیم، در مورد تقسیم بندی و مطالعه ی اسطوره نیز، وحدت نظری وجود ندارد. با این همه تلاش ما بر این است که اساسی ترین و تعمیم یافته ترین نظریه ها و تقسیم بندی ها را یادآور شده و از پرداختن به بحث های تخصصی تر چشم پوشیم. حاصل اینکه، هیچ نظریه ی فراگیر و یگانه ای درباره ی اساطیر موجود نیست و به گفته ی بعضی از پژوهشگران، شاید فقط این نظر مشترک وجود داشته باشد که تمام این نظریه ها ناقص، نارسا و یک جانبه و یا تعمیم ناپذیر است. پژوهش های اساطیری ناظر بر گستره ی متنوعی از نظریه هاست که بعضی از آنها از یک نوع و شکل ویژه ی اساطیر استنباط شده است، و بعضی فقط در فرهنگ ویژه ای صادق بوده است. و برخی نیز تنها بر یک جنبه یا عامل از اسطوره مبتنی است. از اینرو برخی از صاحبنظران پیشنهاد کرده اند که بهتر است به جای اینکه بپرسیم «اسطوره چیست؟» بپرسیم «یک اسطوره چیست؟» زیرا در پرسش دوم خود به خود شرایط و مشخصات یک اسطوره نیز منظور می شود؛ که چه بسا منشاء و طبیعت و ساخت و کارکرد و انگیزه و اهدافش با دیگر اسطوره ها فرق داشته باشد. با این همه غرض از طرح چنین دشواری هایی این نیست که ورود به حوزه ی نظریه های موجود امری بی نتیجه است، بلکه منظور این است که اولاً نباید انتظار یک تعریف جامع و مانع و مختصر و مفید داشت، و با طرح آن مسأله را ساده کرد. ثانیاً تحلیل یک اسطوره را نمی توان صرفاً بر یکی از نظریه های موجود استوار کرد؛ و به نتایج همه جانبه و قانع کننده ای نیز رسید. بهرحال اگر حل و کشف همه ی جنبه های اساطیر میسر نباشد، یا بس دشوار باشد، نزدیک شدن به واقعیت آن، به یاری و راهنمایی عوامل که خود به دست می دهد، و توصیف عمومی آن، از راه موقعیتی که در روند ذهنی انسان داشته است، و تحلیل داستانی که غالباً بیان می کند، دور از دسترس نیست. منتهی باید به خاطر داشت که کشف و تحلیل یک اسطوره، یا یک متن اساطیری، غیر از این است که مقداری انگاره ی پیش ساخته را به آن نسبت دهیم؛ و در حقیقت به جای آن که ذهنیت پنهان در اسطوره را دریابیم، ذهنیت خویش را بر آن سیطره بخشیم. هرگونه تحلیل و تحقیق اسطوره، باید در منشاء و طبیعت اصلی، ساخت کارکرد، انگیزه و هدف آن پیگیری شود. و تحلیل باید بر دیدگاهی مبتنی باشد که چنین وجوهی را نادیده نگیرد، و یا با تأکید بر وجهی، سبب نفی یا کمرنگ شدن وجوه دیگر آن نشود؛ و سرانجام منشاء تمام اساطیر را به پدیده ی یگانه ای برنگرداند. چند نظریه ی اساسی در دوران ما وجود دارد که اگرچه هریک به تنهایی تمام موجودیت اسطوره را تبیین و تعریف نمی کند، اما هریک بخش یا جنبه ای اساسی از آن را مشخص و معین می دارد. یک دسته از این نظریه های اساسی، حاکی از آن است که اساطیر پیش از هر چیز، به جهان طبیعت، یا به انسان که گرفتار در جامعه است، و یا به خدایان که پرستش و ستایش می شوند، اشاره دارد. و مقصود و مقصد ارجاع درونی آنها این است که به محیط عینی، یا دیدگاه انسان نسبت به جهان بیرون از خویش، بنگرد. دسته ی دیگر نظریه ها و تفسیرهایی است که واقعیت نهایی اسطوره را در درون خود انسان می جوید. بنابراین گونه از نظریه ها، اگر اسطوره مقصد یا ارجاعی بیرون از معنی ظاهری خود داشته باشد، پیش از هرچیز، نه با جامعه یا جهان خارجی، بلکه با احساسات و روان فرد مربوط است. در حوزه ی نخست معمولاً بر پنج نظریه ی اصلی و مهم بیشتر تأکید می شود، که باختصار فقط به آنها اشاره می شود: 1. نخستین نظریه، گویای این است که همه ی اسطوره ها اسطوره های طبیعی اند. و به پدیده های جوی و آسمانی و کیهان شناسیک مربوط می شوند. این نظریه اساساً یک وسوسه ی اندیشگی آلمانی بود که بعدها به انگلستان و فرانسه نیز سرایت کرد، و ماکس مولر دانشمند برجسته ی آلمانی آن را به اوج خود رسانید. وی می اندیشید که اسطوره اغلب به سبب بدفهمی و سوءتعبیر نامها شکل گرفته است؛ به ویژه آن نامهایی که به اعیان و پدیده های آسمانی مربوط است. جمله ی مشهور او این است که: اساطیر یک بیماری زبان است. در دورانی که زبان برای بیان مفاهیم مجرد هنوز توانایی نداشته است، از پدیده های جوی و آسمانی و خورشید و ... خدایانی ساخته شده است، و بعدها در اثر جابه جایی فرهنگ ها اسطوره هایی از آنها پرداخته شده است. 2. دومین نظریه، با قدری مسامحه، با اصطلاح علت شناسیک/ Aetiological بیان شده است. و بر آن است که تمام اساطیر یک «علت» یا «توضیح» و یا چیزی در دنیای واقعی را تبیین می کنند. اندرو لانگ که در پی رد نظریه ی طبیعت ـ اسطوره بود، کوشید این عقیده را جایگزین آن کند که اسطوره سازنده و تشکیل دهنده ی نوعی از دانش نخستین (بدوی) است. و آثار و باورها و آداب و رسوم کهن واقعی را دربردارد. بحث او صرفاً بر سر این نبود که بسیاری از اسطوره ها درباره ی طبیعت نیستند، بلکه می گفت حتی آن اسطوره هایی هم که طبیعی اند باز بیش از یک تصویر زیبای رمزی و تمثیلی اند. و هر کدام به طریقی «تبیینی و توضیح دهنده»اند. و همین ویژگی را بیش از هر چیز دیگر، مشخصه ی ویژه و اصلی اساطیر می دانست. 3. نظریه ی سوم با تأکیدهای نظری مالینوفسکی همراه است. او با همان شدتی نظریه ی اندرو لانگ را انتقاد و رد می کرد، که او نظریه ی «اساطیر به مثابه تمثیلهای طبیعت» را رد کرده بود. مالینوفسکی معتقد بود که اساطیر را باید منشورهایی برای رسوم و عادات پرستش و نهادها یا اعتقادات و مراسم و مناسک دانست. و مقصودش از این سخن چیزی نزدیک به همان «تبیینها و توضیحات» در یک معنی وسیع اما عاری از کیفیت نظری بود. 4. چهارمین نظریه را از آن میرچا الیاده، دانسته اند، که معتقد است اسطوره نقل کننده ی سرگذشتی قدسی و مینوی است، که در زمان اولین «زمانِ شگرفِ هدایتِ همه چیز» رخ داده است. و در نتیجه، مقصود و هدف تمام اساطیر بازآوردن و فراخوان این زمان آغازین، یا باز قرارگرفتن عملی در این زمان است. که این در حقیقت بازگشت به اصل و مبداء مینوی هستی است. 5. پنجمین نظریه که یکی از مهم ترین و پردوام ترین نظریه ها نیز بوده است، عبارت است از اینکه تمام اساطیر با آیینها و شعائر/ Rituals مرتبطند. این نظریه که اساس استنباط های «شاخه ی زرین» فرایزر نیز قرار گرفته، از دوره ی رابرتسون اسمیت آغاز شده و تا دوره ی رادکلیف براون که نظریه ی انسان شناسیک کارکردگرایی را گسترش داد، ادامه یافته است. و حتی ادموند لیچ گفته است: اسطوره بر شعایر و آیینها دلالت دارد، و آیینها و شعایر بر اسطوره. این دو یکی و عین همند. اما در حوزه ی نظریه های مبتنی بر ذهن و روان آدمی نیز، مکتب هایی مطرح شده است که اساساً از نظریه ی «ناخودآگاه» منشاء گرفته است. از میان این نظریه ها، آراء فروید، اکنون دیگر یک تجربه ی تاریخی است. او که اسطوره را در ردیف خواب و رؤیا تعبیر می کرد، معتقد بود که اساطیر بازمانده ی خاطرات و توهمات و آرزوهای وازده ی ملتها و اقوام و در حکم رؤیاهای متمادی انسان در دوران جوانی اوست. اسطوره با عقده های ابتدایی انسان مرتبط است، و عبارت است از خاطره ی آداب و مراسمی که در جامعه های بدوی، معمول و رایج بوده است، اما بعد ممنوع شده و بتدریج سرکوفته شده و به صورت آرزوهای نگفتنی در ناخودآگاه باقی مانده است. اسطوره در حقیقت رؤیایی جمعی است، و آیین نمادی آن مانند آیین نمادی رؤیاست که اساساً جنسی است.1 اما آراء یونگ که جنبه ی فراگیر و مشهوری یافته است مبنی بر این است که اسطوره پیکربندی ذهن ناخودآگاه را آشکار می کند. او اساطیر را کشف و شهودهای ناخودآگاه جمعی می انگارد که حاصل یک درگیری موروثی و مداوم بشریت با نمادهای اساسی معین است که همان صورتهای نوعی (صُوَر مثالی) Archertype باشد. در نتیجه، اساطیر علاوه بر نمایش ناخودآگاه فرد، پدیده های کهن (صورت مثالی) را نیز نمایش می دهند و به زبان رمز از وجوب و ضرورت پختگی و تجدید حیات درونی که به یمن جذب ناخودآگاه فردی و جمعی در شخصیت آدمی، امکان پذیر می شود، سخن می گویند. ناخودآگاه جمعی، مخزن صور مثالی یعنی مبانی مذاهب، اساطیر و قصه ها و سلوکهای ما در طول حیات است.2 در این میان شماری از پژوهشگران، عقاید ساخت گرایانه و انسان شناسیک مکتب لوی اشتروس3 و... را نیز به نوعی در حوزه ی اسطوره شناسی معطوف به ذهن و روان انسان ارزیابی می کنند. زیرا او سرانجام جامعه و اسطوره را فرآورده ی ذهن آدمی در یک ساخت مشترک می شناسد. و جالب توجه است که به زعم تأکید خود او بر مسائل زبانی، نظریه اش از سوی روان شناسی بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. به هرحال نظریه ی انسان شناسیک نو نیز درباره ی اسطوره چنین است: اساطیر یک کیفیت ویژه ی فرهنگی برجسته و مسلط، و ساخت یافته و سهیم در دستگاه های معنایی را نمایش می دهند که اعضای یک حوزه ی فرهنگی را به درک یکدیگر، و برآمدن از عهده ی ناشناخته ها، قادر می سازند. و اگر موجزتر بگوییم، اسطوره به گونه ای ادبی و سبک شناسیک، سخن گفتن قابل تعریفی است که اجزاء نیرومند دستگاههای معنایی را بیان می کند. در عین حال نظریه ی انسان شناسیک، اسطوره را یک روند مشروط به فرهنگ جامعه می داند. اگرچه آنچه در سنت می نشاند، اغلب به معرفت و حقیقتی راهبر است که ذهن آگاه یک قوم آن را از دست داده یا گم کرده است. در میان این انبوه نظریه پردازیها، عده ای از اسطوره شناسان، به ویژه تحلیل گران اسطوره و حماسه، هنوز هم معتقدند که اسطوره به هرحال داستان و قصه نیز هست. و این داستانها و روایتها شکل ابتدایی بیان و ارتباط در جامعه ی سنتی است. پس در هر تحلیل و تبیین، این جنبه ی اسطوره نیز باید درنظر گرفته شود. پیداست که مفهوم این سخن یکی گرفتن قصه و اسطوره نیست؛ بلکه تأکید بر وجه اشتراک روایی آنهاست؛ که خواه ناخواه هر دو را به بیان «سرگذشت» معطوف می کند. به نظر این گروه، درست است که دیدگاههای تازه نسبت به اسطوره، از دیدگاه اساساً داستانی قرن نوزدهم، فاصله گرفته است، اما مهم این است که در روابط این مجموعه ی داستانی که عوامل و عناصری را از یک فرهنگ به هم مرتبط می کند، ساخت و کارکرد و چشم انداز مجموعه را بدست آوریم. تأثیر و تأثر هر جزء این سازمان بندی خیالی و آیینی و اجتماعی و زبانی و ... بازشناسیم. درخواستها و معنای متعدد آنها را بنا بر کاراکترها و آرزوها، کارکردهای محیط گویندگان و شنوندگان آنها دریابیم. به ویژه که این داستانها در کارکرد و کیفیت شان بسیار متنوعند. (19؛ 25-23) باری از هر سو که بنگریم، اسطوره در جامعه ی باستان، ثمره ی یک روند جمعی است. از اینرو پیدا کردن رابطه ای میان اسطوره و فرهنگی که منشاء آن بوده است، شرط اصلی و ناگزیر هر تحلیل است. فرهنگی که هم ساخت اسطوره را آفریده است؛ هم محتوای روایی آن را اندیشیده است؛ و هم کارکرد آن را مشخص کرده است. در نتیجه، حتی با توجه به نظریه های گوناگون یادشده نیز، واقعیت و طبیعت اصلی و ساخت و کارکرد اسطوره را نمی توان جدا از هم ارزیابی کرد. هرگونه تحلیل و بررسی برپایه ی یک عامل، نتیجه ی کار را با کمبودها و نقصهایی روبه رو می کند، چنانکه مثلاً در اساس گرایشهای ساخت گرایانه یا روان شناسیک مجزا از هم، چنین مشکلی رخ نموده است. اسطوره یک ساخت تعیین کننده و فعال و از پیش معین شده برای تسلط بر ذهن آدمی نبوده است. بلکه ذهن انسان در دل یک فرهنگ اسطوره را در چنین ساختی ارائه کرده است. همچنان که ذهن آدمی نیز یک ودیعه ی از پیش نهاده، و جدا از رشد و تاریخیت حضور او نیست، تا فارغ از عمل طبیعت، و عمل اجتماعی و فرهنگ، کارآیی مستقل داشته باشد. بنابراین اگر نتوان به تعریف دقیق و همه جانبه اسطوره نیز دست یافت، با توجه به همه ی ابعاد اسطوره، می توان از روند تکاملی ذهن آدمی در تعیین منشاء و چگونگی و اهداف و شکل و ساخت و کارکرد اسطوره سخن گفت و به درکی سیستمی از آن نائل آمد. پی نوشت ها: (1). درباره ی آراء فروید و شاگردانش درباره ی اساطیر و نقد تحلیل آنها ر.ک: رمز و مثل در روانکاوی ترجمه و تألیف جلال ستاری، انتشارات توس. برای اطلاع از نوع تحلیل و تفسیر رموز قصه ها و افسانه ها از دیدگاه مکتب روانکاوی و روان شناسی فردی آلفرد آدلر و پیروانش که عقده ی کهتری یا حقارتِ نفسِ آدمی و سعی وی در جبران ترمیم آن را اسباب بزرگی او قرار می دهد، ر.ک: م. لوفلر ـ دلاشو: زبان مرزی افسانه ها. ترجمه ی جلال ستاری. انتشارات توس. م.لوفر ـ دلاشو زبان رمزی قصه های پریوار. ترجمه ی جلال ستاری. انتشارات توس. 2. راجع به ناخودآگاه جمعی و صورت نوعی و تجلی صورتهای نوعی در اساطیر بنا بر آراء یونگ ر. ک: انسان و سمبولهایش، کارل گوستاو یونگ، ترجمه ی ابوطالب صارمی صفحات 23 به بعد، و 99 به بعد و همچنین ر.ک: به مقاله ی ممتع «سه مفهوم اساسی در روان شناسی یونگ» در کتاب رمز و مثل در روانکاوی ص 474-431. 3. ساخت گرایان/ Structuralism و به خصوص لوی اشتروس بر آنند تا با نظریه ای بدیع و با تکیه بر زبان شناسی ساختی و با بهره برداری از ریاضیات، زمینه ی ساخت ارتباطات در جامعه های ابتدایی را مورد مطالعه قرار داده و مآلاً نوعی انسان شناسی ساخت گرا را مطرح سازند. برای آشنایی با دیدگاه ساخت گرایان می توان به منابع زیر مراجعه کرد: الف) نظریه های جامعه شناسی، غلامعباس توسلی، سمت، چاپ دوم، 1370. ب) پیدایش نظریه ی جامعه شناسی (دوجلد)، جاناتان اچ ترنر (و) ال بیگی، عبدالعلی لهسایی زاده، دانشگاه شیراز: چاپ اول، 1370. ج) مراحل اساسی اندیشه در جامعه شناسی، ریمون آرون، باقر پرهام، انتشارات علمی ـ فرهنگی، 1362.