در بینش اسلام، خودشناسی مفهومی اساسی است که از دو راه معرفت انفسی و آفاقی ممکن و میسر می شود و خود منشأ بسیاری از آموزه های اخلاقی و تربیتی می باشد. ابعاد خودشناسی از نگاه اسلام خودشناسی موجب تنظیم ارتباط انسان در ابعاد چهارگانه ارتباط انسان با خداوند، جهان هستی، سایر انسان ها و خویشتن می گردد. در ادامه بحث، به بررسی هریک از این ابعاد در بینش اسلام می پردازیم. 1. خودشناسی در ارتباط با خداوند: خودشناسی مقدّمه خداشناسی می باشد. شناخت خویشتن، چه از راه معرفت آفاقی و چه از راه معرفت انفسی، انسان را به خداشناسی می رساند. شناخت خداوند از سوی انسان، سبب ایمان به خداوند، تقوای الهی، عبودیت (تقرب) و احساس تکلیف و شکرگزاری او می گردد (اعرافی و دیگران، 1381، ص 42). 2. خودشناسی در ارتباط با جهان هستی: اسلام در آیات متعدد، ضمن برشماری آیات و نشانه های آفرینش و دعوت کردن انسان به تأمل و تفکر در آنها، به وی در جهت بهره گیری از آنها سفارش می کند؛ آن گونه که می فرماید: «فَلْیَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَی طَعَامِهِ أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاء صَبّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقّا فَأَنبَتْنَا فِیهَا حَبّا وَعِنَبا وَقَضْبا وَزَیْتُونا وَنَخْلاً وَحَدَائِقَ غُلْبا وَفَاکِهَةً وَأَبّا مَّتَاعا لَّکُمْ وَلِأَنْعَامِکُمْ» (عبس: 24ـ32). 3. خودشناسی در ارتباط با سایر انسان ها: خودشناسی سبب می شود که انسان گرایش های معنوی موجود در فطرت خویش را بارور کند و به تکامل اخلاقی دست یابد. ازجمله گرایش های معنوی فطرت انسان، ارزش های انسانی چون نوع دوستی، گذشت و ایثار، مهربانی، کمک و همیاری و... هستند که در تنظیم و بهبود روابط میان انسان ها مؤثر می باشند. اسلام همواره بر ارتباط میان انسان ها بر اساس عدل و احسان و التزام به باورهای اخلاقی تأکید دارد؛ ازاین رو، در بینش اسلام ارزش های انسانی از اهمیت زیادی برخوردار هستند (مطهری، 1363، ص 26). به سخن دیگر، توصیه قرآن به خودشناسی و شناخت ظرفیت های نفس انسانی، برای این است که انسان هم آهنگ با فطرت خویش در مسیر حق و اطاعت خدا قرار گیرد و در این زمینه، انجام همه وظایف فردی و اجتماعی اگر به انگیزه تقرب به خدا و اطاعت او انجام پذیرد، تکامل و تعالی انسان را در پی خواهند داشت (مصباح، 1380، ص 25). 4. خودشناسی در ارتباط با خویشتن: خودشناسی موجب آگاهی انسان از استعدادها و کمالات وجودی خویشتن و نیز اوصاف و رذایل اخلاقی نکوهیده اش می گردد. این خودآگاهی به انسان کمک می کند تا از طریق خودسازی و تهذیب نفس، بر جنبه های منفی وجودش غلبه کند و در مسیر تعالی اخلاقی و تکامل معنوی خویش گام بردارد.   چیستی مفهوم خودشناسی از نگاه اسلام اسلام همواره به خودشناسی و معرفت نفس از آن رو که مبدأ حرکت تکاملی انسان در نیل به آفریدگار است، به دو شیوه انفسی و آفاقی تأکید می کند. در معرفت انفسی، شناخت نفس به عنوان حقیقتی که دارای دو بعد مادی و معنوی است، مبنای خودشناسی قرار می گیرد. نفس انسان، در گرایش به هریک از این دو بعد مادی و معنوی دارای حالات و مراتب متفاوتی همچون اماره، لوامه، ملهمه و مطمئنه می شود. زمانی که نفس صرفا در پی کسب لذت نامشروع و شهوت طلبی است، در نازل ترین مرتبه خود یعنی نفس اماره قرار دارد. نفس اماره، نفسی است که همواره انسان را به بدی فرمان می دهد و بدین وسیله، موجبات سقوط و تباهی او را فراهم می آورد. نفس در دیگر حالات و مراتب خود (یعنی: لوامه، ملهمه و مطمئنه) ازآن رو که بر غرایز و تمایلات شهوانی خویش غلبه می کند و آنها را تحت سیطره خویش درمی آورد، وسیله تعالی و کمال انسان می باشد. نفس لوامه با سرزنش انسان، وی را از ارتکاب به گناه بازمی دارد. نفس ملهمه در تشخیص میان خوب و بد انسان را یاری می کند. نفس مطمئنه عالی ترین مرتبه نفسانی انسان است؛ در این مرحله، ارتباط و اتصال نفس با خداوند سبب می شود که انسان به کمال وجودی خویش که همان جانشینی خداوند بر زمین است دست یابد و قرین اطمینان و آرامش گردد. ازآنجاکه شناخت هریک از این حالات و مراتب نفسانی، موجب آگاهی هرچه بهتر و بیشتر انسان از خویش می گردد، اسلام همواره بر شناخت نفس و مراتب مختلف آن تأکید می کند. بر این اساس، می توان گفت که در بینش اسلام منظور از معرفت انفسی، شناخت همه حالات و مراتب نفسانی انسان در دو بعد مادی و معنوی می باشد.      انسان با خودشناسی و آگاهی از توانایی ها و استعدادهای فطری و غیرفطری خویش (نقاط ضعف و قوت) می تواند در مسیر خودسازی و تهذیب نفس پیش رود و با غلبه بر بعد مادی و تمایلات شهوانی وجود خویشتن، مراحل کمال انسانی را طی کند و در نهایت، به سرمنزل مقصود که همان قرب الهی است برسد. علاوه بر معرفت انفسی، معرفت آفاقی نیز به شناخت انسان از خویشتن کمک می کند. تفکر و تدبر در آیات و نشانه های هستی سبب می شود که انسان از طریق مقایسه میان آفرینش خود وسایرموجودات،ازاستعدادهاوتوانمندی های خاص خود آگاه گردد و به خودشناسی برسد.   دلالت های تربیتی برآمده از مفهوم خودشناسی نزد اسلام      اهداف تربیتی از نگاه اسلام براساس مفهوم خودشناسی 1. اهداف در رابطه انسان با خداوند: اهداف تربیتی برآمده از مفهوم خودشناسی در رابطه انسان با خداوند، حاکی از انواع ارتباط نظری و عملی انسان با خداوند است. پیوند انسان با خداوند از معرفت و شناخت او آغاز شده، با گرایش های عملی در قالب توکل و شکرگزاری گسترش می یابد. محورهای کلی اهداف تربیتی در رابطه با خداوند در معرفت خدا، ایمان به او، تقوای الهی، عبودیت و احساس تکلیف و شکرگزاری خلاصه می شود (اعرافی و همکاران، 1381، ص 42). 2. اهداف در رابطه انسان با جهان هستی: در بینش اسلام، جهان هستی و پدیده های آفرینش، آینه تجلّی صفات و اسماء الهی می باشند که تفکر و تدبر در آنها انسان را به خودشناسی و خداشناسی می رساند. بی تردید، برای نیل به این مقاصد، انسان با به کارگیری استعدادها و توانایی های وجودی خویش، در جهان هستی و مخلوقات تصرف می کند و از آنها بهره مند می گردد. بر این اساس، می توان گفت که ارتباط بین انسان و طبیعت در تربیت اسلامی از نوع تسخیری است؛ بدین معنا که خداوند جهان هستی و پدیده های طبیعی را در اختیار انسان قرار داده و او را به توانایی ها، مهارت ها و ابزارهایی که امکان بررسی این پدیده ها را فراهم می سازد، مجهز کرده است؛ امکانی که او را در درک ارتباط خود با پدیده های هستی، پدیده های هستی با یکدیگر و کشف قوانین حاکم بر آنها و تغییر وضعیت آنها به منظور بهره برداری در گستره های گوناگون زندگی، یاری می رساند (کلیلانی، 1380، ص 98). 3. اهداف در رابطه انسان با خویشتن: شناخت همه جانبه نفس و آگاهی از توانایی ها و استعدادهای مثبت و منفی وجود، سبب می شود که انسان، در مسیر تهذیب و تزکیه نفس و خودسازی پیش رود و بر آفات و موانعی که جلوی حرکت تکاملی و رشد و شکوفایی او را می گیرند، غلبه کند و بر این اساس، موجبات تعالی اخلاقی و معنوی خویش را فراهم آورد. 4. اهداف در رابطه انسان با سایر انسان ها: آگاهی از خویشتن سبب پاسداری و التزام به ارزش های انسانی همچون، عدل، احسان، برابری، برادری، گذشت و ایثار و غیره، در ارتباط انسان با سایر انسان ها می گردد و این امر خود به بهبود اوضاع اجتماعی و روابط میان انسان ها کمک می کند. تکالیف و عباداتی همچون انفاق، تعاون، امر به معروف و نهی از منکر و مانند آن، همه نمود و جلوه عملی، این جنبه از خودشناسی می باشند.        روش های تربیتی از نگاه اسلام بر اساس مفهوم خودشناسی 1. تفکر و تدبر: ازآنجاکه خودشناسی، حاصل تأمل در خویشتن و تفکر در آیات و نشانه های هستی است، تفکر و تدبر، از مهم ترین شیوه های تربیتی برآمده از مفهوم خودشناسی در اسلام می باشد. قرآن در آیات بسیاری، انسان ها را به تدبر، تفکر، استدلال و خردورزی دعوت می کند. این آیات با مضامین گوناگون درصدد بیان این نکته اند که انسان برای تجربه اندوزی و درس گرفتن از امور مختلف و راه یابی به مقام و بارگاه الهی چاره ای جز تفکر و تدبر ندارد. کشف نشانه های الهی، عبرت گرفتن از عاقبت و فرجام تبهکاران در طول تاریخ، بهره گیری از قصص و مثال هایی که خداوند در قرآن متذکر شده است، آگاهی از آغاز و انجام خلقت (مبدأ و معاد) و همچنین پی بردن به اسرار جهان هستی و نیز ضمیر خویشتن، در پرتو اندیشه و تعقل امکان پذیر است (اعرافی و همکاران، 1381، ص 75). در قرآن کریم آمده است: «إِنَّ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّیْلِ وَالنَّهَارِ لآیَاتٍ لِّأُوْلِی الألْبَابِ الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّهَ قِیَاما وَقُعُودا وَعَلَیَ جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» (آل عمران: 190ـ191). 2. پند و موعظه: از دیگر روش های تربیتی برخاسته از مفهوم خودشناسی نزد اسلام، روش پند و موعظه می باشد. قرآن خود کتاب موعظه و اندرز است و در بسیاری از آیاتش انسان ها را به این امر سفارش می کند و بدین شیوه، سبب خودآگاهی آنها می شود. اگرچه در اکثر مواقع، پند و موعظه در تربیت روحی و معنوی انسان ها مؤثر واقع می شود و موجبات رشد و تعالی آنها را فراهم می آورد، اما گاهی، به دیده مذمت به آن نگریسته اند، تا آنجاکه برخی از مکاتب تربیتی، مربیان را از به کار بستن آن برحذر می دارند. پند و موعظه گاه در مستمع، مقاومت و بلکه لجاجت برمی انگیزد؛ ازاین رو در قرآن، به هنگام سخن از این روش، قید «حسنه» آمده است تا آن را از موعظه سیئه جدا سازد، آنجاکه می فرماید: «ادْعُ إِلِی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِیلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ» (نحل: 125).      ازاین رو، بر اساس بینش قرآن، پند و موعظه حسنه دارای ویژگی هایی است که از آن جمله می توان به عمل صالح و اعتقاد سالم موعظه گر اشاره نمود؛ چنان که در قرآن آمده است: «وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّن دَعَا إِلَی اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحا وَقَالَ إِنَّنِی مِنَ الْمُسْلِمِینَ» (فصلت: 33).      بنابراین، پند و موعظه دیگران و هدایت آنها، هنگامی صحیح است که گوینده خود عامل باشد و عمل او برخاسته از اعتقاد و التزام نسبت به حق باشد. هریک از این دو ویژگی لازم است تا موعظه در پرتو آنها خوب و نافذ و سازنده شود (باقری، 1385، ص 214). 3. سیر در طبیعت: پیشرفت صنایع و فناوری های گوناگون، سبب شده است که انسان مدرن با شتاب زیادی از طبیعت فاصله بگیرد. جدایی از طبیعت، از یک سو، موجب بیگانگی انسان با طبیعت شده است. این امر به نوبه خود عواقب مخربی را برای انسان به ارمغان آورده است که از آن جمله می توان به بحران های زیست محیطی و نابودی اکوسیستم ها اشاره کرد. از سوی دیگر، در حوزه حیات روحانی و معنوی انسان نیز پیامدهای منفی گوناگونی همچون ازخودبیگانگی و انسداد برخی راه های معرفتی (شهود و اشراق) داشته است. انسانی که به شدت وابسته به ابزار و فناوری شده، دیگر توان کشف و به کاراندازی نیروهای درونی خویش را ندارد. شاید به همین دلیل باشد که انسان عصر حاضر به سختی می تواند نقش قابلیت های درونی خویش را در حصول شناسایی، باور نماید؛ چراکه کاملاً وابسته به ابزارهای فناورانه شده و خود را در دنیای تصنعی حبس کرده است. در این میان، آنچه انسان از خودبیگانه را با دنیای درون خویش، یعنی با احساسات و عواطف اصلی اش آشتی می دهد و باعث خودآگاهی او می شود، بازگشت به طبیعت و مأنوس شدن با آن است. به عبارت دیگر، شناخت و انس با طبیعت، بستر مناسبی را برای خودشناسی و درنتیجه، برطرف کردن موانع روشن شدگی فراهم می آورد که نتیجه این موانع زدایی، چیزی جز بصیرت و اشراق نخواهد بود (شمشیری، 1385، ص 299).      قرآن نیز در ضمن آیات بسیاری، به جهان هستی و پدیده های مختلف آن اشاره می کند و ابعاد گوناگون جلوه ها و زیبایی های آن را یادآور می شود و انسان را به تفکر و تدبر در این آیات و نشانه ها دعوت می کند. اساسا اسلام، یکی از راه های خودشناسی را معرفت آفاقی می داند. در بینش اسلام، جهان هستی و پدیده های آفرینش نمود و تجلّی اسماء و صفات خداوند هستند که انسان با درک و شناخت آنها از یک سو، به خودشناسی و از سوی دیگر، به خداشناسی می رسد. ازاین رو، بر اساس نگاه اسلام به طبیعت، می توان گفت که گردش در طبیعت و سیر در آفاق یکی از اصلی ترین و مهم ترین روش های تربیتی اسلام است؛ زیرا سیر در طبیعت، شناخت و مأنوس شدن با آن سبب می شود که انسان جایگاه خود را در جهان هستی و در ارتباط با سایر پدیده ها دریابد و از این طریق، به خودآگاهی و خداآگاهی برسد. 4. قصه گویی و داستان سرایی: از دیگر روش های برخاسته از مفهوم خودشناسی نزد اسلام، بیان قصه و داستان است. قصه ها و داستان ها به دلیل داشتن نکات اساسی و ارزشمند تربیتی، تأثیر فوق العاده ای در رشد و تعالی اخلاقی و معنوی انسان ها دارند و بر این اساس، از مهم ترین روش ها در تعلیم و تربیت انسان ها محسوب می شوند.      به طور کلی، فواید و آثار تربیتی داستان ها را می توان در چند مورد ذیل خلاصه نمود:      1. آگاه کردن افراد از آنچه که پسندیده یا ناپسند است؛      2. آموزش مفاهیم، اصول و ارزش های دینی و اخلاقی؛      3. روشن کردن نقش افرادومسئولیت آنها درانجام کارها؛      4. تجسم آثار و نتایج اعمال انسانی؛      5. طرح معیارهای اساسی همچون ایمان به خدا، کمال معنوی انسان، حکمت، عدالت، ایثار و ازخودگذشتگی، تلاش در راه استقرار حق و نیکی، نابودی ظلم و ظالم و غیره؛      6. پندپذیری و عبرت آموزی؛      7. ترغیب افراد به تعقل و تفکر درباره داستان ها و اقدام به تربیت خود (شریعتمداری، 1377، ص 219).      زمانی که انسان، در روند یک داستان قرار می گیرد، درگیر ماجرای داستان، حوادث و شخصیت های آن می شود و با آنها تعامل برقرار می کند. این درگیری و تعامل سبب می شود که انسان خود را در درون داستان فرض کند، وارد حوادث و رویدادهای مختلف آن شود، خودش را به جای شخصیت های داستان بگذارد و با آنها همزادپنداری کند و از خود بپرسد که اگر در شرایط و موقعیت آنها قرار می گرفتم چه عملی از من سر می زد و چگونه عمل می کردم؟ این امور و پرسش ها با به چالش کشیدن اندیشه و روان انسان، وی را متوجه درونش می سازد و با فراهم آوردن زمینه مناسب برای نقد، تحلیل و پالایش وجود خویشتن، انسان را در رسیدن به خودآگاهی یاری می کند. اساسا اهمیت قصه و داستان در همین نقد و خودکاوی درونی است. انسان با درگیر شدن در یک روند داستانی، با کاوش در درون خود و کشف ابعاد و لایه های مختلف وجود خویش، به خودشناسی می رسد و متعاقب این امر دست به تغییر و اصلاح رفتار خویش می زند. از همین روست که امروزه در درمان بسیاری از اختلال ها و ناراحتی های روانی همچون اندوه، ترس، پرخاشگری، عدم اعتماد به نفس و غیره، از شیوه داستان درمانی استفاده می شود. مطالعه داستان های خوب و متناسب با نیازها، ابزار مناسبی را برای انسان فراهم می آورد تا به وسیله آن، مشکلات خویش را شناسایی کند و در جهت بهبود و درمان آنها بکوشد. 5. تلفیق علم و عمل: از نگاه رفتارگرایان، «یادگیری» تغییرات نسبتا پایداری است، که در رفتار فرد و بر اثر کسب تجربه، حاصل می شود. به نظر آنها، یادگیری واقعی زمانی اتفاق می افتد که آموخته های فرد در عمل او ظاهر شود و موجب تغییرات اساسی در رفتار وی گردد (کریمی، 1383، ص 56). در بینش اسلام نیز علم و عمل از یگدیگر جدا نیستند، آن گونه که التزام عملی به دانسته ها نخستین گام در راه کمال و تعالی معنوی انسان و نیل به خودشناسی محسوب می شود. قرآن نیز در ضمن آیات متعددی، انسان ها را به تعهد و هماهنگی در افکار، گفتار و رفتار دعوت می کند و عمل به علم را از آنها می خواهد، چنان که می فرماید:«... إِنَّمَا یخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ غَفُورٌ» (فاطر: 28). 6. خودسازی و مراقبت از نفس: از نگاه اسلام، خودسازی و پیرایش نفس از رذایل نفسانی و آراستن جان به فضایل اخلاقی، شرط لازم برای سیر کمال معنوی انسان می باشد. خودسازی علاوه بر پیراسته سازی باطن از رذایل نفسانی، از یک سو، سبب شکوفایی و رشد هماهنگ توانایی ها و استعدادهای فطری انسان می شود و از سوی دیگر، موجب کسب فضایل و ارزش های غیرفطری می گردد (بهشتی، 1388، ص 124). بر این اساس، می توان گفت که خودسازی و تهذیب نفس، از مهم ترین روش های تربیتی در نیل به خودشناسی و خداشناسی می باشد. نتیجه گیری خودشناسی از موضوعات محوری در تربیت انسان و آراستگی وی به فضایل اخلاقی است. اسلام همواره به خودشناسی و معرفت نفس ازآن رو که مبدأ حرکت تکاملی انسان در نیل به آفریدگار است، به دو شیوه انفسی و آفاقی تأکید می کند. هریک از راه های خودشناسی ضمن آنکه مقدمه ای برای شناخت آفریدگار هستند، به انسان در شناخت و تنظیم روابطش با جهان هستی و سایر انسان ها نیز کمک می کنند. آنچه از این مباحث حاصل می شود تأکید و توجه خاصی است که اسلام به نیروی اندیشه و تعقل انسان دارد؛ آن گونه که تفکر و تدبر در آیات هستی و نیز ذات خویشتن را اساس و زیربنای خودشناسی آفاقی و انفسی و نیز تهذیب نفس و کمال معنوی انسان می داند. تعالی جایگاه تعقل و تدبر در خودشناسی نزد اسلام بر اهداف و روش های تربیتی برخاسته از این مفهوم نیز مترتب است؛ در هریک از اهداف و روش های استنتاج شده از این مفهوم، خردورزی، نقشی محوری در جهت تجربه اندوزی، پندپذیری و عبرت آموزی انسان از امور مختلف و بهره گیری از این تجارب و عمل به آموخته ها دارد. ازاین رو، به طور خلاصه می توان گفت: در بینش اسلام، تفکر و تدبر نخستین گام در خودشناسی و خداشناسی است که با مهیا ساختن زمینه مساعد موجبات رشد و تعالی معنوی آدمی را فراهم می آورد. منابع اعرافی، علیرضا و دیگران (1381)، اهداف تربیت از دیدگاه اسلام، تهران، سمت. الهامی، داوود، «اخلاق و عرفان (خودشناسی)» (1377)، درس هایی از مکتب اسلام، ش 4، ص 26ـ33. الیاسی، پریا، «زندگی پس از مرگ و تناسخ در متون مقدس هندو» (1388)، پژوهشنامه ادیان، ش 6، ص 1ـ26. باقری، خسرو (1385)، نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، تهران، مدرسه. باهنر، محمدجواد (1376)، انسان و خودسازی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی. بهشتی، محمد (1388)، آرای اندیشمندان مسلمان در تعلیم و تربیت و مبانی آن، تهران، سمت. بیات، اسداللّه (1368)، انسان در قرآن، تهران، جهاد دانشگاهی. پارسانیا، حمید، «از عقل قدسی تا عقل ابزاری» (1381)، علوم سیاسی، ش 19، ص 7ـ16. توانا، محمدعلی، «نسبت خود و قدرت سیاسی در اندیشه سنت آگوستین» (1388)، پژوهش سیاست نظری، ش 5، ص 21ـ45. توفیقی، حسین (1387)، آشنایی با ادیان بزرگ، تهران، سمت. جوادی آملی، عبداللّه (1358)، تفسیر موضوعی قرآن کریم سیرت و صورت انسان، قم، اسراء. حاجی صادقی،عبداللّه(1386)،راهبردهای جهاداکبر،قم،زمزم هدایت. حلّی، حسن بن یوسف (1412ق)، کشف المراد، تصحیح حسن حسن زاده آملی، قم، جامعه مدرسین. خمینی، سیدروح اللّه (1382)، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی قدس سره. رابرتسون، یان (1385)، درآمدی بر جامعه، ترجمه حسین بهروان، مشهد، آستان قدس رضوی. رجبی، محمود (1385)، انسان شناسی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قدس سره. رحیمیان، سعید، «ارتباط خودشناسی با خداشناسی در عرفان ابن عربی» (تابستان 1384)، انجمن معارف اسلامی ایران، ش 2، ص 11ـ43. رودگر، محمدجواد، «معرفت نفس در تفسیر المیزان» (1382)، رواق اندیشه، ش 18، ص 49ـ70. شریعتمداری، علی (1377)، تعلیم و تربیت اسلامی، تهران، امیرکبیر. شمشیری، بابک، تعلیم و تربیت از منظر عشق و عرفان، تهران، طهوری. طباطبائی، سیدمحمدحسین (1374)، تفسیر المیزان، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم، جامعه مدرسین. فروغی، محمدعلی (1366)، سیر حکمت در اروپا، تهران، زوار. فلاح رفیع، علی، «مقایسه بین علم النفس ارسطو و دکارت» (1376)، کیهان اندیشه، ش 72، ص 31ـ52. قرایی، فیاض، «انسان آرمانی از منظر هندوییزم» (1382)، مجله علوم انسانی دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد، ش 62، ص 161ـ192. کاردان، علی محمد(1387)، سیر آراء تربیتی درغرب،تهران، سمت. کریمی، یوسف (1383)، روان شناسی تربیتی، تهران، ارسباران. کلیلانی، ماجد عرسان (1380)، مجموعه مقالات تربیت دینی، ترجمه شهاب الدین مشایخی راد،قم،پژوهشکده حوزه ودانشگاه. مارکس، کارل (1378)، دست نوشته های اقتصادی و فلسفی 1844، ترجمه حسن مرتضوی، تهران، آگاه. محسنی، نیکچهره (1375)، ادراک خود، تهران، بعثت. محمدی گیلانی، محمد (1378)، درس های اخلاق اسلامی، به کوشش جعفر سعیدی، تهران، سایه. مصباح، محمدتقی (1380)، به سوی خودسازی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قدس سره. ـــــ (1387)، خودشناسی برای خودسازی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی قدس سره. مطهری، مرتضی (1363)، تکامل اجتماعی انسان، قم، صدرا. ـــــ (1364)، مقدمه ای بر جهان بینی اسلامی (انسان در قرآن)، قم، دفتر انتشارات اسلامی. ـــــ (1368)، فلسفه اخلاق، تهران، صدرا. مظاهری، حسین (1369)، جهاد با نفس، قم، نشر انجمن اسلامی معلمان. ـــــ (1375)، کاوشی نو در اخلاق اسلامی، ترجمه محمود ابوالقاسمی، تهران، ذکر. مهدوی کنی، محمدرضا (1371)، نقطه های آغاز در اخلاق اسلامی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی. مهرنیا، حسن، «مراتب تجلی روح در تاریخ» (1387)، فلسفه دین، ش 6، ص 95ـ127. نصری، عبداللّه (1361)، مبانی انسان شناسی در قرآن، تهران، بنیاد انتقال به تعلیم و تربیت.   شیدا ریاضی هروی: کارشناس ارشد فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه شیراز .  بابک شمشیری : دانشیار دانشگاه شیراز. معرفت - سال بیست و دوم ـ شماره 191 پایان متن/