خلیل سرکاری نژاد: درواکاوی گسل های فعال درمحدوده شهر شیراز که می توانند آثار مخربی بر مناطق داشته باشند با پنج نوع گسل مواجه هستیم. واکاوی گسل های فعال محدوده شیراز خلیل سرکاری نژاد: درواکاوی گسل های فعال درمحدوده شهر شیراز که می توانند آثار مخربی بر مناطق داشته باشند با پنج نوع گسل مواجه هستیم. گسل سبزپوشان: با توجه به شواهد صحرایی و لرزه ای مبنی بر فعال بودن زون گسلی سبزپوشان در شمال شهر شیراز، به مطالعه ریزساختاری و جنبش شناختی این گسل، به عنوان بخشی از سامانه پیش خشکی چین خورده زاگرس، توجه شده است. این زون گسلی به درازای ٢٢٠ کیلومتر از شمال غرب شیراز آغاز شده و تا جنوب شهرستان قیر ادامه می یابد. این پهنه از قطعات گسلی کوار، سپیدار دهداری، موک، شمال میمند، نور، قیر و هوم با آرایش نردبانی تشکیل شده است. زلزله های رخ داده در سال ١٣٧١ به مدت سه ماه، چهار بار با بزرگای ٥,٠ تا ٥.٨ ریشتر، شیراز و کوار را لرزانده است؛ زلزله ای مخرب و تاریخی در حدود سال ١٢٠٢ شمسی با بزرگای ٦.٤ ریشتر در شمال غرب، شهر شیراز را تخریب کرده است و پس لرزه های آن به مدت شش ماه ادامه داشته است. با استفاده از اندازه گیری های سطح گسلی، محورهای تنش و واتنش گسل نشان می دهد که در زمان حال، افزایش تدریجی فشار در گسل سبزپوشان حرکت بی لرزه تدریجی را سبب شده است که این فشار از جهت جنوب غرب و شمال شرق اعمال می شود و سبب فشردگی و افزایش ارتفاع در این حرکت تدریجی شده است. علت این افزایش فشار حرکت پوسته قاره ای آفریقا-عربستان از جهت جنوب غرب و ادامه برخورد با پوسته قاره ای اوراسیا و فرورانش پوسته اقیانوسی تیتیس در زیر پوسته قاره ای ریزپوسته ایران در محل زمین درز و سامانه راندگی زاگرس است. با توجه به نزدیکی این سامانه گسلی به شهر شیراز بسیار محتمل است که این گسل از حالت حرکت بی لرزه به حالت لرزه مخرب درآمده و تأثیر مخربی روی مناطق مسکونی شهر شیراز داشته باشد. به عبارت دیگر گسل سبزپوشان مانند یک افعی کمین کرده بی حرکتی است که منتظر لحظه مناسب است که با حرکت سریعی نیش خود را بزند. گسل کازرون: سامانه گسلی راستالغز راست گرد و امتدادلغز کازرون یکی از گسل های فعال است که ریشه در پی سنگ گنیسی دارد. در دوران پرمین این گسل مکانیسم کششی داشته است و در مرحله برخورد پوسته آفریقا-عربستان و ریزپوسته ایران و فرورانش پوسته اقیانوسی تیتیس به حالت فشارشی درآمده است. حرکت این گسل در تاریخ ١٣٦٥ زمین لرزه با بزرگای ٥,٥ ریشتر، زمین لرزه ای با بزرگای ٥.٢ ریشتر در تاریخ ١٣٤٧ و زلزله تاریخی ١٢٠٢ شمسی نشان از فعال بودن این گسل پی سنگی گنیسی است. گسل کازرون از سه قطعه تشکیل شده است که دو بخش آن راستالغز است و یک بخش آن امتدادلغز که کار قطعه امتدادلغز اجازه دادن به قطعه های راستالغز برای حرکت دادن حجم عظیم لایه های رسوبی نازک پوسته روی پی سنگ گنیسی از جهت شمال شرق به طرف جنوب غرب در پیش خشکی زاگرس چین خورده و پیش خشکی زاگرس چین رانده است. محاسبات و استفاده از برداشت های صحرایی و آزمایشگاهی سطح گسل کازرون، جهات تنش محاسبه شده است و نشان می دهد که افزایش فشار سبب حرکت سریع قطعات گسلی کازرون خواهد شد. این قطعات گسل راستالغز و امتدادلغز کازرون ممکن است در اثر افزایش فشار تدریجی دوباره فعال شود و شهرهای کازرون، برازجان و نورآباد ممسنی را تحت تأثیر مخرب خود قرار دهد. گسل قیر: گسل قیر با مکانیسم راستالغز به درازای ١٣ کیلومتر در جنوب ناحیه سبزپوشان قرار دارد و موازی پیش خشکی چین خوردگی زاگرس است و کاملا با روند جابه جایی پیش خشکی زاگرس چین خورده در پیش خشکی چین رانده زاگرس تطابق می کند. این گسل یکی از گسل های فعال در منطقه بوده و در سده اخیر ٧٤ زمین لرزه بزرگ تر از پنج ریشتر در منطقه قیر و کارزین رخ داده است که از جمله آن زلزله ١٣٥١ شمسی به بزرگی٦,٧ ریشتر است که خسارات زیادی را به جا گذاشته است. مشاهدات صحرایی برای واکاوی دیرینه تنش، جهت شمال شرق را نشان می دهد. موقعیت تقریبی محور بر اساس داده های لرزه ای دیرینه تنش جهت شمال شرق را تأیید می کند. گسل دشت ارژن: فروبوم کششی گسل دشت ارژن که تشکیل دهنده تالاب دشت ارژن (یکی از اکوسیستم های با ارزش استان فارس) است که در ٦٥ کیلومتری شیراز در اثر فعالیت یکی از قطعات گسل فعال راستگرد کره بس است. این سامانه گسلی از دو گسل ارژن خاوری و ارژن باختری تشکیل شده است. پرتگاه گسلی ارژن باختری جابه جایی عمودی حدود ١٥٠ متر را نشان می دهد و جابه جایی پرتگاه گسلی ارژن خاوری با شیب کمتر از عمود و ارتفاع ٥٠٠ متر نشان دهنده حرکت شدید گسلی است و دو فاز حرکت شدید گسلی را به ثبت رسانده است. جهت میدان تنش آخرین حرکت زلزله زا شمال شرق را نشان می دهد. گسل های سلطان یک و دو، سعدی و بیدزرد: گسل های سلطان یک و دو، سعدی و بیدزرد در داخل و اطراف شهر شیراز، روند NW-SE موازی تاقدیس و ناودیس های کمربند پیش خشکی زاگرس چین خورده است. گسل مورب لغزسلطان دو دارای پرتگاه گسلی ٣٠ متری است. با توجه به لرزه های رخداده در راستای این گسل و عبور این گسل در ضلع جنوب شرقی شهر شیراز به طرف شرق تا حوالی دریاچه مهارلو ادامه دارد. روی این گسل خانه های مسکونی نیز بنا شده است. استاد زمین شناسی دانشگاه شیراز