از دیرباز در حوزهی هزار سالهی نجف اشرف، هفتم صفر را روز شهادت امام حسن مجتبی علیهالسلام میدانند و شیعیان عراق و سایر کشورها نیز در این روز برای سبط اکبر، امام مجتبی (ع) اقامهی عزا میکنند؛ امّا در ایران شهادت سبط اکبر بیست و هشتم صفر است همزمان با رحلت پیامبر اعظم (ص). چرا؟ به دلیل اختلاف روایت؛ دو قول برای روز شهادت امام حسن مجتبی (ع) نقل شده است:
1. بیست و هشتم صفر؛ بر اساس نقل شیخ کلینی، شیخ مفید و شیخ طبرسی (رضوان الله علیهم)
2. هفتم صفر؛ بر اساس نقل شهید اوّل، کفعمی، شیخ بهایی، علامه مجلسی، مرحوم صاحب جواهر، شیخ کاشف الغطاء و محدث قمی (رضوان الله علیهم)
هر چند حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، مؤسس معظم حوزهی علمیهی قم فقط هفتم صفر برای امام مجتبی اقامهی عزا میکردند و به امر ایشان در آن روز بازار هم برای اقامهی عزا تعطیل میشده و هنوز هم در برخی از بیوت مراجع در قم روز هفتم صفر برای امام مجتبی روضه برپا میشود؛ امّا همچنان در تقویم رسمی کشور هفتم صفر روز ولادت امام موسی بن جعفر علیهماالسلام درج میشود که بنابر برخی پژوهشهای انجام شده قطعاً ماه ولادت ایشان ذیالحجه است و هفتم صفر ولادت آقا موسی بن جعفر سلام الله علیه نیست!
و اگر هم ولادت باشد، نکتهی مهم این است که محرم و صفر ماه حزن اهل بیت است و بسیاری از بزرگان ما مانند استاد فقید آقای مجتهدی رحمه الله تقیّد داشتند که در روز هفتم صفر مجلس روضه تشکیل شود و روضهی امام مجتبی یا امام کاظم خوانده شود و تأکید میکردند این روزها حتی اگر تولد امام معصوم هم باشد، روز سرور نیست، روزهای اسارت اهل بیت امام حسین و ماه حزن است!
و نکتهی جالبی که میفرمودند این بود که "چون ناصرالدین شاه تولدش در این روز بود و برای اینکه روز تولدش مصادف با شبِ وفات امام حسن مجتبی نباشد تا بتوانند جشن بگیرند این دستکاری را در تقویم کردهاند." که در حد یک احتمال میشود پذیرفت امّا قابل تأمل است؛ چون واقعاً تولد او در همین روز بوده ششم صفر و قبل از آن قول بیست و هشتم مرسوم نبوده و الان هم فقط منحصر به ایران است!
به هر حال، سیرهی مراجع عظام و نظرشان در مورد جشن در ماه صفر همین است و عموم آنها با برگزاری مجلس شادی در ماه صفر که ماه حزن اهل بیت است مخالف هستند.
چقدر خوب است که فقط یک روز یعنی هفتم صفر - با توجه به قوت این قول - به شهادت امام مجتبی اختصاص داده شود تا هم با سایر شیعیان هماهنگ شویم و هم در ایام آخر صفر مجال کافی برای طرح مباحث هویتی و اعتقادی در مورد رسول خدا صلی الله علیه و آله باشد و هیچ یک از دو مناسبت، در یک روز، تحتالشعاع دیگری قرار نگیرد.
این همزمانی دو مناسبت و وجود آن در ماه صفر که ماه حزن و اندوه خاندان نبوت میباشد؛ بدین خاطر نظرات برخی از مراجع معظم تقلید در خصوص این روز را جویا میشویم.
پاسخ آیتالله مکارم شیرازی:
الف) با توجه به اینکه معمول شیعه آن است که عزاداری امام حسین (علیهالسلام) را تا اربعین ادامه میدهد، و در پایان ماه صفر نیز وفاتهای متعددی است؛ به خاطر این جهات مختلف، کل دو ماه محرم و صفر در عرف پیروان مکتب اهل بیت (علیهمالسلام) به عنوان دو ماه سوگواری معروف شده است؛ به همین دلیل، از برگزاری جشن عروسی در تمام این دو ماه اجتناب میکنند؛ از این جهت تولد امام کاظم (علیهالسلام) تحتالشعاع مصائب مختلف مجموع این دو ماه قرار گرفته است. در حالی که مسألهی تولد حضرت زینب (علیهاالسلام) در مقایسه با شهادت زهرای مرضیه (علیهاالسلام) این چنین نیست. علاوه بر این، در بعضی روایات نیز آمده که بعد از واقعهی کربلا تا چهل روز آثار عزای آن حضرت در طبیعت نیز بوده است. این نکته نیز فراموش نشود که طبق بعضی روایات معروف، روز هفتم ماه صفر، روز شهادت امام حسن مجتبی (علیهالسلام) میباشد؛ به خصوص اینکه ولادت حضرت زینب (علیهاالسلام) قبل از شهادت زهرای مرضیه است.
ب) خلاف شرع نیست؛ ولی اَولی آن است که حرمت اربعین (چهل روز) شهادت، مقدّم داشته شود.
هفتم ماه صفر به روایتی قوی حتی قویتر از 28 صفر، سالروز شهادت امام حسن مجتبی (علیهالسلام) میباشد؛ این روز با سالروز میلاد امام کاظم (علیهالسلام ) به روایتی ضعیف مصادف شده است.
نظر آیتالله العظمی میرزا جواد تبریزی ( رضوان الله تعالی علیه)
مشاهده میشود در ایام محرم و صفر بعضی جشنها به مناسبتهای مختلف از صدا و سیما پخش میشود مانند هفتم صفر به عنوان میلاد نظرحضرتعالی چیست ؟
ماههای محرم و صفر ماههای حزن بر سیدالشهدا و خاندان اهل بیت (علیهمالسلام) میباشد و باید به مراسم عزاداری و روضهخوانی بگذرد. و الله العالم
متن جوابیهی آیتالله العظمی بهجت (رضوان الله تعالی علیه)
مناسب است در جمع بین دو قول (مشهور) در روز هفتم صفر به شهادت سبط اکبر امام مجتبی (ع) و تولد امام موسی کاظم (ع) ترتیب مجالس برای هر دو امام بزرگوار به اینکه مصائب امام دوم (علیهالسلام) و مناقب امام هفتم (علیهالسلام) را متذکر و یادآور باشند و همین احتیاط حاصل میشود. والسلام
متن جوابیهی آیتالله العظمی وحید خراسانی (دامت برکاته)
به آنچه فقیه محقق، مؤسس حوزهی علمیه (قدس سره) فرمودهاند باید عمل شود.
(طبق اخبار موثق، حوزهی علمیهی نجف هفتم ماه صفر را به مناسبت شهادت امام حسن مجتبی (ع) تعطیل مینماید و مراسم سوگواری برگزار میکنند. از شاگردان مرحوم شیخ عبدالکریم حائری، مؤسس حوزهی علمیه و آیتالله العظمی بروجردی نیز نقل میشود نظر این دو بزرگوار در خصوص سالروز شهادت امام حسن مجتبی (ع) روز هفتم ماه صفر بوده است و با تعطیلی دروس این روز را به عزاداری میپرداختند).
متن جوابیهی آیتالله العظمی فاضل لنکرانی (رضوان الله تعالی علیه)
در اینکه باید یک روز به حضرت امام مجتبی (علیهالسلام) اختصاص داشته باشد تردیدی نیست و با توجه به اینکه 28 صفر روز رحلت خاتمالانبیا (صلی الله علیه و اله و سلم ) هم هست و بدین لحاظ شهادت سبط اکبر علیهالسلام تحتالشعاع قرار میگیرد، لذا خوب است که روز هفتم صفر را به این عنوان اختصاص دهند که مشهور هم همین میباشد.
سخنان حضرت آیتالله سید محمدجواد علوی بروجردی (مد ظله العالی) نوهی آیتالله العظمی بروجردی رحمت الله علیه در پایان درس خارج اصول سال 87
راجع به هفتم صفر، بعضیها معتقدند ولادت حضرت موسی بن جعفر (ع) است؛ لکن بنابر مشهور بین متأخرین (از زمان مرحوم شهید به بعد) شهادت امام مجتبی (صلوات الله و سلامه علیه) است. مرسوم در حوزهی علمیهی قم از زمان مرحوم حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی (ره) همچنین در حوزهی علمیهی نجف، همیشه شهادت امام حسن مجتبی را در هفتم صفر میگیرند. مرحوم حاج شیخ، هفتم صفر حوزه را تعطیل میکردند، بازار تعطیل میشد. از زمان مرحوم آیتالله العظمی بروجردی و همچنین بعد از ایشان، این رویه ادامه داشته است.
