مدرک گرایی ایرانی ها، وضع دردناکی برای اقتصاد ایران رقم زده است. حالا کشور ما بیشتر از هند و چین یک میلیارد و چند صد میلیون نفری دانشگاه و مراکز آموزش عالی دارد. بنا به آخرین گزارش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، در ایران ٢ هزار و ٦٤٠ دانشگاه وجود دارد که از این میان سهم وزارت علوم از جمعیت ... روزنامه شهروند: این تعداد دانشگاه، حدود ٥ هزار میلیارد تومان از بودجه کل کشور را می بلعد و نزدیک به ٥٠ درصد از جمعیت بیکار کشور را تولید می کند. اما ماجرا به همین جا ختم نمی شود و نکته دیگر اینجاست که درنهایت بدنه اداری ایران نخبگان را به حاشیه می راند و متوسط ها و فارغ التحصیلان رشته های غیرمرتبط را به خود جذب می کند. مهدی پازوکی اقتصاددان دراین باره به «شهروند» می گوید: اسنادی در سازمان مدیریت و برنامه ریزی موجود است که نشان می دهد در سال های گذشته حدود ٥ هزار نفر به استخدام دولت درآمده اند که از این میان دانش آموختگان نخبه دانشگاه های تراز اول کشور سهم بسیار ناچیزی دارند. این درحالی است که در ژاپن یا سایر کشورهای پیشرفته بهترین و نخبه ترین افراد جامعه به عنوان کارمند دولتی استخدام می شوند. او تأکید می کند: کدام عقل اقتصادی می پذیرد که در دانشگاه های فرهنگیان کنکوری هایی با رتبه ١٥ تا ٢٠ هزار از بدو ورود به دانشگاه صاحب حقوق ماهانه شوند و سال های تحصیل آنها به عنوان سابقه کار لحاظ شود و نوعی تضمین برای استخدام آنها وجود داشته باشد اما سال به سال آمار مهاجرت نخبگان ما افزایش داشته باشد؟ براساس اعلام بانک جهانی ایرانی ها رتبه پانزدهم مهاجرت جهان را از آن خود کرده اند و از این میان میزان مهاجرت نخبه ها روند صعودی گرفته است. بنا به اعلام مهدی سیدی رئیس کارگروه نخبگان شورایعالی انقلاب فرهنگی در سال ٢٠١٥ حدود ١١ هزار و ٣٠٠ دانشجوی نخبه از ایران مهاجرت کرده اند که این تعداد حاکی از رشد ١٦ درصدی مهاجرت نخبگان از کشور نسبت به سال ٢٠١٤ است. این موضوع در شرایطی رخ می دهد که نه تنها به حاشیه راندن نخبه ها کیفیت نیروی انسانی کشور را کاهش داده است که پدیده مدرک گرایی در بین مدیران و معضل دکتری یک شبه امکان رقابت سالم در بدنه اداری ایران را محدود و محدودتر کرده است. پازوکی دراین باره به «شهروند» می گوید: بیشتر از ٨٠ درصد وزرای انگلیس لیسانسه اند و در ایران بیشتر مدیران ما مدرک دکتری دارند. خروجی بدنه اداری انگلیس این است که آنها به عنوان یک اقتصاد بزرگ جهان مطرح شوند و ایران به عنوان یک اقتصاد بحران زده! تعداد دانشگاه در ایران حدود ٥ برابر کشورهای پیشرفته ایران بنا به اعلام وزارت علوم حدود ٢ هزار و ٦٤٠ دانشگاه دارد که با کاهش جمعیت کنکوری ها بسیاری از ظرفیت ها و هزینه های ایجاد شده در بدنه آموزشی کشور در عمل کارایی ندارد و دانشگاه ها با معضل «صندلی خالی» مواجه شده اند. براساس اعلام سازمان سنجش و آموزش کشور در سال ٨٠، حدود دو میلیون و ٢٠٠ هزار نفر در کنکور شرکت کرده اند که این جمعیت به ٨٠٠ هزار نفر در سال ٩٤ کاهش یافته و درواقع در طول یک دهه به کمتر از نصف رسیده است. این درحالی است که بنا به تازه ترین اعلام موسسه اسپانیایی CISC تعداد دانشگاه ها در اغلب کشورهای پیشرفته جهان زیر ٥٠٠ دانشگاه است به طوری که آلمان ٤١٢، انگلیس ٢٩١، کانادا ٣٢٩، ایتالیا ٢٣٦ و هلند ٤٢٣ دانشگاه دارند. این درحالی است که برخی کشورهای اروپایی نظیر نروژ، سوئد، دانمارک، فنلاند و ... زیر ١٠٠ دانشگاه تأسیس کرده اند. این آمار درباره کشورهای پیشرفته آسیایی مانند سنگاپور و کره جنوبی نیز تکرار می شود و تنها ژاپن است که کمی پا را فراتر از این قاعده گذاشته و ٩٨٧ دانشگاه دارد. شمار دانشگاه ها در استرالیا و نیوزیلند نیز مانند سایر کشورهای توسعه یافته جهان رقمی زیر ٥٠٠ است. موسسه CISC که بزرگترین بدنه تحقیقات عمومی اسپانیا و از زیرمجموعه های آموزش و پرورش این کشور به شمار می آید، همچنین گزارش داده است که آمریکا با حدود ٣١٠ میلیون نفر جمعیت، ٣ هزار و ٢٨٠ دانشگاه دارد. از این میان ٥٩ دانشگاه ایالات متحده جزو ١٠٠ دانشگاه برتر جهان هستند و درواقع حدود ٦٠ درصد برترین دانشگاه های جهان آمریکایی است. این مسأله درحالی رخ می دهد که تعداد دانشگاه در پرجمعیت ترین کشورهای جهان یعنی چین و هند کمتر از ایران است. چین با یک میلیارد و ٣٩٧ میلیون نفر جمعیت تنها ٢ هزار و ٤٨١ دانشگاه دارد و هند با جمعیت یک میلیارد و ٢٧٤ میلیون نفری هزار و ٦٢٠ دانشگاه دایر کرده است. از این میان برزیل با ٢٠٢ میلیون نفر جمعیت یعنی چیزی بیشتر از دو برابر جمعیت ایران تقریبا نصف ما دانشگاه دارد. تحصیلات در ایران بدون ارزش افزوده جعفر خیرخواهان کارشناس اقتصاد توسعه دراین باره به «شهروند» می گوید: پیشرفت فناوری در جهان موجب شده است رشته های علمی سال به سال تخصصی تر و پیچیده تر شوند که این مسأله مشاغل را به گرایش های بیشتر و تخصصی تر رسانده است. این درحالی است که کیفیت آموزش در ایران به نوعی قربانی کمیت شده است زیرا آموزش در ایران تبدیل به بازاری برای درآمدزایی شده است. او ادامه می دهد: این نگاه به آموزش موجب شده است پدیده مدرک گرایی و حتی خرید مدرک رواج بگیرد بی آن که تخصص، صرف توسعه اقتصادی و افزایش بهره وری شود و درواقع بازار حالت نمایشی پیدا کرده است. این پدیده در شوروی درحال فروپاشی نیز تجربه شد. به طوری که نقل قولی بین مردم آن جامعه رواج پیدا کرد با این مضمون که افراد وانمود می کنند درحال کار کردن هستند و کارفرما وانمود می کند که حقوق می دهد. این کارشناس تأکید می کند: در این حالت افراد با مدرک بالاتر کمکی به چرخه تولید و اقتصاد نمی کنند و چون بهره وری افزایش ندارد، کارفرما حقوق متناسب با تخصص افراد نمی پردازد و این جو نیروی انسانی را بی انگیزه می کند در نتیجه افراد رفتار تصنعی از خود بروز می دهند. ٨٠ درصد وزرای انگلیسی لیسانسه اند مهدی پازوکی اقتصاددان به «شهروند» می گوید: تأسیس بی رویه دانشگاه یکی از معضلات جدی ایران و محل اسراف بودجه های آموزشی است. چه کسی می پذیرد که در شهر کوچکی مثل قم یا سمنان بیشتر از ٦ دانشگاه دولتی با ردیف بودجه ای وجود داشته باشد و در سیستان و بلوچستان بچه ها در کپر درس بخوانند و گونی برنج را به عنوان کیف مدرسه به دست بگیرند؟ کدام عقل اقتصادی می پذیرد که تایپیست یک اداره مدرک لیسانس بگیرد و به پست کارشناسی برسد اما نه کارشناس توانایی باشد و نه دیگر مثل گذشته کار تایپ انجام دهد؟ در ایران کارخانه مدرک چاپ کنی به راه افتاده است و صرف بودجه های کلان آموزشی، ارزش افزوده اقتصادی به دنبال ندارد. به عنوان مثال در یک سازمان تخصصی تجاری به وفور با کارمندانی مواجه ایم که مدرک ادبیات یا مدیریت فرهنگی دارند و درواقع بودجه آموزشی در رشته ادبیات به هدر رفته است. از طرفی مدرک لیسانس آن کارمند برای یک سازمان اقتصادی هم کارایی ندارد. او ادامه می دهد: یا مثال دیگر از ناکارآمدی نظام آموزش دانشگاهی در ایران این است که به وفور با مدیرانی مواجه ایم که یک شبه دکترا گرفته اند این درحالی است که در انگلیس به عنوان یک اقتصاد پیشرفته، بالای ٨٠ درصد وزرا دارای مدرک تحصیلی لیسانس هستند. درواقع پرسشی که مطرح می شود این است که خروجی آن همه مدیر دکتر در ایران چیست؟ یا آمده ایم برای ورود به مجلس شرط گرفتن مدرک فوق لیسانس را لحاظ کرده ایم که این مسأله نیز از همان نگاه مدرک گرایی مان ناشی می شود. این اقتصاددان تأکید می کند: در ایران بی شمار دکتر داریم که حتی به یک زبان بین المللی اشراف ندارند و نمی توانند منابع اصلی علم را مطالعه کنند. کجای دنیا به کسی دکترا می دهند که قادر به مطالعه منابع اصلی و کتب مراجع رشته خود نیست؟ نخبگان به حاشیه رانده می شوند مهدی پازوکی اقتصاددان همچنین توضیح می دهد: در نظام استخدامی ما نخبگان جایگاهی ندارند. اسنادی در سازمان مدیریت و برنامه ریزی سراغ دارم که این مسأله را اثبات می کند. به عنوان مثال در سال های گذشته ٥ هزار نفر جذب بدنه دولت شده اند که از این میان سهم بسیار ناچیزی به دانش آموختگان دانشگاه های تراز اول کشور مثل دانشگاه شریف، امیرکبیر، دانشگاه شیراز، تبریز و اصفهان اختصاص دارد. این درحالی است که در ژاپن یا سایر کشورهای پیشرفته بهترین و نخبه ترین افراد جامعه به عنوان کارمند دولتی استخدام می شوند پازوکی تأکید می کند: استخدام در ایران روند معکوسی نسبت به کشورهای پیشرفته دارد. در ایران نخبه ها به حاشیه می روند و افراد با توانایی کمتر استخدام می شوند. مثلا در ایران دانشگاه فرهنگیان داریم. در این دانشگاه کنکوری هایی با رتبه ١٥ هزار و ٢٠ هزار جذب می شوند. آنها از روز اول ورود به دانشگاه صاحب حقوق ماهیانه می شوند، سال های تحصیل برای دانشجوها به عنوان سابقه کار لحاظ می شود و استخدام آنها تضمین شده است این درحالی است که هیچ کدام از این امتیازات برای نخبگان دانشگاه شریف یا امیرکبیر وجود ندارد. با این حساب ما چگونه انتظار داریم در بدنه سازمانی کشور تحول ایجاد شود؟ نگرانی جدی درباره کیفیت نیروی کار حمید حاج اسماعیلی نماینده شورایعالی کار نیز به «شهروند» می گوید: وضع کیفیت نیروی کار در ایران یکی از نگرانی های جدی در اقتصاد کشور است. در ایران شایسته سالاری وجود ندارد و مدیرسالاری غیرفنی و غیرکارشناسی در بیشتر مواقع حرف اول را می زند. در این فضا اغلب مدیران میانی، بدون بازدهی اقتصادی کافی سالیان سال مدیر می مانند، ترفیع رتبه می گیرند و به صرف سابقه کار مشمول افزایش حقوق می شوند این درحالی است که سرمایه نخبگی ما باور دارد که در این نظام ناکارآمد و کورس رقابت هیچ جایگاهی ندارد و برای ایجاد تحول بی انگیزه می شود. او ادامه می دهد: همین فرآیند به ظاهر ساده تأثیر خود را در برنامه ریزی های کلان نشان می دهد این که کشور به صورت مداوم از چشم اندازها و برنامه ریزی های خود عقب می افتد. این درحالی است که ایران باید بازنگری اساسی در جذب نیروی کار داشته باشد و سطح معیارهای خود را توسعه دهد. به عنوان مثال به جای باور به حزب و گروه سیاسی خاص، مبنای باور بزرگتری مثل وطن دوستی و ملی گرایی را در او سنجید. این مسائل موجب می شود منابع در راه درست و بهینه آن هزینه شود. وی ادامه می دهد: نگاه مدرک گرا در بدنه اداری موجب شده است افراد به صورت ظاهری قضیه، بسنده کنند و سیستم آموزشی کمترین کارایی ممکن را در افزایش بهره وری داشته باشد.بی آن که این حجم کلان بودجه و هزینه های آموزشی، ارزش افزوده قابل انتظاری تولید کند. به عنوان مثال ما در ایران رشته مدیریت فرهنگی ایجاد کرده ایم. افرادی که جذب این رشته می شوند غالبا با رتبه های بسیار پایین پذیرفته می شوند و تقریبا بیشتر آنها در مشاغل غیرمرتبط بکارگیری می شوند یا بیکارند. رشته های علمی در جهان هر سال تخصصی تر و پیچیده تر می شوند و از این رهگذار گرایش های مشاغل نیز تخصصی تر و جزیی تر می شود.