اگر می خواهیم ادبیات کودک و نوجوان رشد کند و آنها ما را دوست خودشان بدانند، باید با آن ها همراه باشیم و از موضع نگاه بالا به پایین کناره بگیریم خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در فارس - فاطمه قاسمی پور: 18 تیرماه را روز ادبیات کودک و نوجوان نام گذاشته اند و این نامگذاری نشان از درک اهمیت آن و نیاز گسترده مخاطبان به این ادبیات دارد. فارغ از پرداختن به مناسبت تعیین کننده این روز و بازگفتن حرف های تکراری در نقد آن، به مخاطبی می رسیم که با وجود نقش تأثیرگذار و عمیقش، انگار گم شده و بعد از کارشناسان و آموزگاران و پژوهشگران و نویسندگان و...، در لایه های زیرین جامعه هدف قرار می گیرد. علی اصغر سیدآبادی در کتاب «عبور از مخاطب شناسی سنتی» می نویسد: «ادبیات کودک و نوجوان بدون توجه به مخاطب، مفهومی بیهوده و بی معنی است. بحث اصلی در این جاست که این توجه در چه مرحله ای و توسط چه کسی اعمال شود. اعمال این توجه اگر یک سره بر عهده ی مؤلف باشد، او را در آفرینش هنری و ادبی با مشکل روبه رو خواهد کرد. می توان دغدغه ی توجه به مخاطب را به ناشران، ویراستاران، کارشناسان و حتی مخاطبان منتقل کرد... البته در این صورت هم همواره باید دو نکته را مدنظر داشت؛ اول این که مخاطب پدیده ای با ویژگی های ثابت و دائمی در همه مکان ها و زمان ها نیست و دوم این که مخاطب شناسی به صورت یک بار و برای همیشه امکان پذیر نیست؛ بلکه باید به صورت مداوم انجام گیرد». درنگ در این گفته ها نشان می دهد که اهمیت مخاطب ادبیات کودک و نوجوان به قدری زیاد است که بدون آن، مفهومی در حد اسم باقی می ماند. اینکه چقدر ادبیات کودک و نوجوان را به مخاطب واقعی آن نزدیک کنیم و از سطح تئوری و آکادمیک به عمل برسیم، این ادبیات را معنادار می کند و به آن جان می بخشد. در گفت وگو با سعید حسام پور، مدیر مرکز مطالعات کودک و نوجوان دانشگاه شیراز، به نقش مخاطب در ادبیات کودک و نوجوان و گستره آن پرداخته ایم. مشروح این گفت وگو در ادامه از نظر مخاطبان می گذرد. وقتی از روز ملی ادبیات کودک و نوجوان حرف می زنیم، یعنی برای این روز تفاوتی با روز کودک قائل شده ایم. آیا این تفاوت، از گستره مخاطب سرچشمه می گیرد؟ به نظر می رسد آن قدر که در روز جهانی کودک، مخاطب را معلوم می دانیم، در روزی که برای ادبیات کودک و نوجوان در سطح ملی نام گذاری کرده ایم، در انتخاب مخاطب سردرگم هستیم. به نظر من وقتی به ادبیات کودک و نوجوان فکر می کنیم، همه جامعه به شکلی درگیر این موضوع خواهند شد. درست است که هدف آثار تولیدشده، کودک و نوجوان هستند و ما تلاش می کنیم مخاطب را ببینیم؛ اما اینکه مخاطب چقدر دیده می شود، کمی محل تردید است. آیا کودکان و نوجوانان واقعاً دیده می شوند یا برای آن ها آثاری تولید می شود که ممکن است چندان مورد علاقه آن ها نباشد؟ خیلی وقت ها در جامعه ما شعار داده می شود که کودکی و نوجوانی بسیار مهم است؛ اما این اندیشه چندان در عمل هم نمود پیدا نمی کند. اگر قرار باشد همین افراد در برابر کودک قرار بگیرند، به جای اینکه در کنار او بایستند، نگاه از بالا دارند. خیلی از این افراد از برخورد درست با کودک ناتوان اند و پیرو قدرت بزرگسالانه خود هستند و خودشان را محِق تر می دانند که برای کودک و نوجوان تصمیم بگیرند. من فکر می کنم جامعه ما هنوز آن قدر رشد نکرده که در کنار کودک و نوجوان باشد. چون بزرگسالیم، به خودمان حق می دهیم برای کودکان تصمیم بگیریم و باید و نباید تعیین کنیم و دنبال راهی برای دوست بودن با آن ها نیستیم. همان طور که هنوز خیلی از پدر و مادرها علایق فرزند نوجوانشان را به رسمیت نمی شناسند. از همین دیدگاه، می توانیم جامعه را به سه گروه تقسیم کنیم. گروه اول معتقدند کودک ناقص است و باید برای او تصمیم گرفت و امر و نهی کرد. گروه دوم، گروهی هستند که ادعا می کنند کودک و نوجوان حق تصمیم گیری دارد؛ ولی به این شعار باور ندارند. در کنار این دو گروه که حدود 80 درصد جامعه ما را دربرمی گیرند، گروه بسیار اندکی هم هستند که معتقدند کودک و نوجوان صاحب فکر و اندیشه است و باید تفکر انتقادی در او رشد کند. حتی نویسندگان ما هم بیشتر خواسته ها و فضای فکری خودشان را به تصویر می کشند. به همین دلیل، کودکان و نوجوانان ما هنوز نتوانسته اند ارتباط قوی با آثار تولیدی برقرار کنند. آن ها با آثار ترجمه ارتباط بهتر و نزدیک تری برقرار می کنند تا آثار ایرانی. وقتی فضای داستان نوجوان فضای متناسب با روح نوجوانی نیست، آن ها ترجیح می دهند وارد آن فضا نشوند و از خواندن آن داستان یا رمان دلزده می شوند. خیلی از آثاری که منتقدان ادبیات کودک و نوجوان آنها را شایسته می دانند، در برقراری ارتباط با نوجوان ها ناتوان بوده اند. بنابراین، همه ما مخاطب این روز هستیم و باید به ادبیات کودک و نوجوان فکر کنیم. اگر می خواهیم ادبیات کودک و نوجوان رشد کند و آنها ما را دوست خودشان بدانند، باید با آن ها همراه باشیم و از موضع نگاه بالا به پایین کناره بگیریم. من فکر می کنم نیروی انسانی معجزه می کند. برای نمونه، خیلی از کسانی که در حوزه ادبیات دینی کودک و نوجوان کار می کنند، فقط دغدغه دارند، بی آنکه تخصص داشته باشند. نتیجه کار، تولید آثار ضعیف در این حوزه است و اتفاق معکوسی که رخ می دهد. هدف آن ها جذب مخاطب و انتقال مفاهیم دینی به مخاطب بوده؛ اما برعکس، مخاطب دلزده شده است. کسانی که در حوزه نوجوان کار می کنند، آیا برای نوجوانی خودشان اثر تولید می کنند یا برای نوجوان امروز؟ متأسفانه با اینکه حرکت های خوبی در ادبیات کودک و نوجوان صورت گرفته، وضعیتِ چندان رضایت بخشی نداریم. نویسندگان و تولیدکنندگان آثار کودک و نوجوان باید بپذیرند که مخاطبشان صاحب فکر و اندیشه است. در این صورت است که نگاه جامعه به این قشر هم تغییر می کند. همه ما باید با این نگاه در کنار کودک و نوجوان باشیم که ارتباطی دوستانه را شکل بدهیم؛ از پدر و مادر گرفته تا مربیان و نویسندگان. هیچ گروهی نیست که از این دایره بیرون باشد. مخاطبان ادبیات کودک و نوجوان در یک طیف قرار می گیرند که هرکسی با توجه به جایگاه و نقش خود، در سطحی از این طیف قرار می گیرد. همه کسانی که می خواهند با کودک و نوجوان کار کنند، باید نگرششان را عوض کنند. اگر اینگونه نباشد، هیچ وقت به نتیجه ای که باید برسیم، نمی رسیم. در این صورت، باید منتظر دیدن رفتار عصیان گرانه آنها باشیم. پس شما معتقد به تأثیر ادبیات بر کنش ها و اندیشه های کودک و نوجوان در همه زمینه ها هستید؟ تردید نکنید. من فکر می کنم ادبیات کودک و نوجوان، مهم ترین بخش از زیست جهان آنهاست. داستان، زندگی است؛ در داستان می توانیم تفکر و فلسفه و مفاهیم دینی را منتقل کنیم. ادبیات کودک و نوجوان ظرفیت و توانمندی بسیار زیادی برای رشد و بالندگی کودکی و نوجوانی هر جامعه ای دارد. اگر از این توانمندی درست استفاده شود، می شود به آینده آن جامعه امیدوار بود. ادبیات می تواند به جای اینکه خلاقیت را بکشد، آن را در وجود کودک و نوجوان بارور کند. تفکر انتقادی، شیوه حل مسئله و شیوه فلسفه ورزی را، از راه ادبیات می توانیم به آن ها منتقل کنیم. همه اینها در صورتی است که نگرشمان را عوض کنیم. حتی نگرش پدر و مادر هم در زمان انتخاب و خوانش قصه برای کودک،در این روند تأثیرگذار است. اینکه فقط برای رفع مسئولیت قصه بخواند یا برایش مهم باشد چه قصه ای را چطور می خواند. به همین دلیل نقش قصه گویی پدر و مادر در شکل گیری شخصیت کودک شگفت انگیز است. در سطح تخصصی تر، به مربی می رسیم که به صورت خاص و حرفه ای قصه گویی می کند. فرض کنیم پدر و مادر بداند که می تواند با سکوت در جایی از داستان، خلاقیت فرزندش را به حرکت دربیاورد. این نوعی کنش و واکنش است بین پدر و مادر و فرزند. همه این رویکردها را با آموزش می توان به آنها منتقل کرد. همه پرسش ها و نقدهایی که به ادبیات کودک و نوجوان وارد است و در این زمینه مطرح می شود، نیازمند همان تغییر نگرش است. حتی در دانشگاه های ما هنوز این مسئله جدی گرفته نشده است. وقتی نگرش فرد دانشگاهی به ادبیات کودک و نوجوان این گونه است، از پدر و مادر توقعی نیست! به نظر شما دلیل این موضوع چیست؟ متاسفانه مسئولان خیلی وقت ها شعار می دهند؛ ولی در عمل کم می گذارند. یکی از آفت های عملکردی مسئولان ما این است که می خواهند زود به نتیجه برسند. اما اگر بخواهیم برنامه میان مدت و درازمدت برای پرورش تفکر در دانش آموزان در نظر بگیریم و در آموزش و پرورش مطرح کنیم، آیا کسی حاضر است سرمایه گذاری کند و آیا حوصله طی کردن این فرایند زمان بر را دارند؟ مثل خیلی از داستان هایی که می نویسیم و در پایان می خواهیم نتیجه را به زور به کودک بفهمانیم. در حالی که باید به او فرصت درنگ و تفکر در داستان را بدهیم که خودش به نتیجه برسد. در آموزش و پرورش برای برنامه های مختلف وقت و هزینه می شود؛ ولی اگر طرحی برای پرورش تفکر در دانش آموزان مطرح شود، جدی گرفته نمی شود. باز برمی گردیم به شعارزدگی و مقاومت در برابر تغییر نگرش. ما برای پرشدن ذهن کودکان و نوجوانان هزینه می کنیم؛ اما برای یاددادن تفکر و راه فکرکردن هزینه نمی کنیم. اگر بتوانیم از راه ادبیات کودک و نوجوان تفکر را به آنها بیاموزیم، راه درست را پیدا کرده ایم. ضمن اینکه نباید لذت و سرگرمی را در حاشیه آموزش قرار بدهیم. اگر مخاطب لذت ببرد، فرایند آموزش هم خودبه خود اتفاق می افتد. شما به فاصله زیاد بین جامعه ادبیات کودک و نوجوان با جامعه بیرون، پدر و مادرها و مربیان و...، اشاره کردید. این اتفاق ناشی از درخودماندگی ادبیات کودک و نوجوان نیست؟ در همایش هایی که برای همین روز برگزار می شود، چه تعداد از مخاطبان، تخصصی و چه تعداد غیرمرتبط هستند؟ وقتی می گوییم باید این فاصله را کم کنیم، روی سخنمان با چه کسانی است؟ متأسفانه ما خیلی وقت ها جزیره ای عمل می کنیم. اگر هم نهادی بخواهد کاری بکند، نمی داند چه کاری باید بکند. اگر این همایش ها برای ارائه راهکاری برای ارتباط با جامعه باشد، دعوت از مخاطب خاص توجیه پیدا می کند. اما اگر بخواهیم ادبیات کودک و نوجوان را فرهنگسازی کنیم، باید مخاطبمان عام باشد. کد مطلب: 278009