من دوره ابتدایی را در مدرسه ژاندارک شروع کردم چون پدر من کارمند وزارت امورخارجه در پاریس بود و من هم مدتی در پاریس اقامت داشتم، به همین علت زمانی که به تهران آمدیم پدرم من را در مدرسه«ژاندارک» ثبت نام و در نتیجه من به دو زبان فارسی وفرانسوی تحصیل کردم.... فرهنگ امروز/ مینا مهری: بدرالزمان قریب در سال 1308 در تهران به دنیا آمد و تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در همین شهر گذراند. اصلیت او به روستای گَرَکان در شهرستان آشتیان بازمی گردد. او پس از دریافت مدرک لیسانس زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران، به آمریکا رفت و سال 1340 با استفاده از بورس شاگردان اول، به دانشگاه کالیفرنیا در بروکلی وارد شد و با راهنمایی پروفسور هنینگ به تحقیق پرداخت و پایان نامه دکترا ی خود را با عنوان تحلیل ساختاری فعل در« زبان سُغدی» نوشت. دکتر قریب پس از بازگشت به ایران در دانشگاه های شیراز و تهران به تدریس پرداخت و در حال حاضر تنها بانویی است که عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی است. دکتر بدرالزمان قریب در همایش دوم «چهره های ماندگار» ،جزو مفاخر ایران شناخته و موفق به دریافت تندیس و نشان چهره ماندگار شد. دو کتاب از آثار بدرالزمان قریب به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران از طرف وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزیده شده اند که کتاب «فرهنگ زبان سُغدی» در سال 1374 چاپ شده که اولین و کامل ترین فرهنگ این زبان باستانی در ایران است. برای شروع گفت و گو مختصری از دوران تحصیل خود را برای ما می گویید؟ من دوره ابتدایی را در مدرسه ژاندارک شروع کردم چون پدر من کارمند وزارت امورخارجه در پاریس بود و من هم مدتی در پاریس اقامت داشتم، به همین علت زمانی که به تهران آمدیم پدرم من را در مدرسه«ژاندارک» ثبت نام و در نتیجه من به دو زبان فارسی وفرانسوی تحصیل کردم.برنامه مدرسه ژاندارک به این صورت بود که صبح ها دروس به فارسی و عصرها فرانسه برای ما تدریس می شد.معلم های زبده ای مانند خانم «کیا» و «خانلرخانی» در مدرسه ژاندارک تدریس می کردند که یادآوری آن سال ها هنوز هم برای من شیرین است و نتیجه آن سال ها این شد که علاوه بر زبان فارسی،تسلط نسبی ای هم به زبان فرانسه پیدا کردم و این زبان را هم آموختم.دوسال آخر بین رشته های طبیعی،ادبیات و ریاضی من طبیعی را انتخاب اما بعدا به ادبیات علاقه مند شدم و این رشته را به صورت آزاد خواندم و کنکور دانشکده ادبیات قبول شدم. بعد از اتمام لیسانس چه تصمیمی برای ادامه تحصیل خود گرفتید؟ آن سال ها مثل امروز مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه ها وجود نداشت و چون من در دوره کارشناسی شاگرد اول شدم توانستم بدون کنکور دانشجوی مقطع دکترا شده و در این مقطع تحصیلاتم را ادامه دهم در همان زمان بود که به فارسی باستان و خط میخی علاقه مند شدم و به این فکر افتادم که بروم و ادبیات ایران قبل از اسلام را مطالعه کنم.همان زمان بود که اعلام شد مدارک زیادی به زبان فارسی میانه در چین پیدا شده است و این بود که به این فکر افتادم به صورت موقت به آمریکا بروم و ادامه تحصیلات و تحقیقات خودم را به صورت بین المللی در آن جا بگذرانم.دانشگاه های آمریکا کنکور نداشت اما هر دانشجو برای ورود به دانشگاه باید یک آزمون ورودی را می گذراند و با این که سطح زبان انگلیسی من خیلی خوب نبود در آزمون قبول و وارد دانشگاه پنسیلوانیا شدم البته بعد از آزمون ورودی از میان چند دانشگاه می توانستم به انتخاب خودم یکی را انتخاب کنم و به این علت دانشگاه پنسیلوانیا را انتخاب کردم چون «کنت» که مولف همان کتاب زبان شناسی مورد علاقه ام بود در آن جا تدریس می کرد اما بعد از ورود متوجه شدم که «کنت» دوسال قبل از ورود من به دانشگاه پنسیلوانیا فوت کرده است.بعد از کنت استاد دیگری برای تدریس به دانشگاه پنسیلوانیا آمده بود که اتفاقا در رشته زبان های باستانی شرقی و ایرانی باستانی متخصص بود ودر نتیجه من کارم را در دانشگاه پنسیلوانیا با استاد جدید شروع کردم . سال اول من تنها شاگردش بودم اما در سال های بعد افراد دیگری مانند یک نفر ژاپنی و .. به ما اضافه شدند.یکی از خصوصیت های دانشگاه های آمریکا این است که دانشجو موظف به گذراندن تعداد واحد های زیادی است برای من هم همین طور بود استادم من را مجبور کرد که به عنوان دانشجوی رشته زبان های قدیمی، «سانسکریت» بخوانم و تمام واحد های مربوط به آن را بگذرانم.معلم سانسکریت من «براون» بود و در کنار زبان های باستانی ایرانی،سانسکریت را هم خواندم و در هر صورت بعد از دوسال موفق به اخذ درجه «مستر» که همون فوق لیسانس است شدم. بعد از مدتی استاد من می خواست برای یک فرصت مطالعاتی به هند برود اما تابستان قبل از آن برای یک دوره زبان های باستانی که ایران باستان هم جزو آن ها بود قرار بود به دانشگاه«میشیگان» سخنرانی داشته باشد از من هم خواست که برای بخش فارسی همراهش به دانشگاه میشیگان بروم. بعد از آن بود که تصمیم داشتم به ایران بازگردم و برنامه هایم را در ایران ادامه دهم اما کسی که مانع بازگشت من شد و برنامه هایم را عوض کرد برادرم بود.با مشورت برادرم در میشیگان ماندم و با یک بورس به تحصیل خود در مقطع دکترا ادامه دادم آن زمان پروفسور هنینگ به علت بیماری به بروکلی آمده بود که مدتی هم در کنار او تحصیل و از او خیلی چیزها آموختم و بعد هم به پیشنهاد او رساله خود رادر مورد زبان«سغدی» ادامه دادم.من دوسال تمام روی رساله ام کار کردم تا در نهایت توانستم رساله ام را تمام کنم. چه شد که تصمیم گرفتید به ایران بازگردید؟ هیچ وقت نخواستید در آمریکا بمانید؟ نه؛کاری که من انجام داده بودم و رشته ای را که در آن به تحصیل پرداخته بودم به درد ایران می خورد و باید در ایران به کارم ادامه می دادم. بعد از ورود به ایران چگونه به فعالیت های خود ادامه دادید؟ بعد از ورودم به ایران برای چند دانشگاه پذیرش دادم که اولین دانشگاهی که قبول کرد، دانشگاه شیراز بود برای همین به شیراز رفتم و درآن جا مشغول به تدریس شدم.من چهار سال شیراز بودم که در آن بین باز هم یک سال برای یک فرصت مطالعاتی به هاروارد رفتم و بعد از آن که برگشتم دانشگاه تهران از من خواست در آن جا به تدریس بپردازم.مدت زمانی که در شیراز بودم از نظر تدریس شرایط باب میلم نبود چون دانشجوهایی که باید برای آن ها تدریس می کردم همگی در مقطع کارشناسی عمومی ادبیات بودند و حتی در مقطع فوق لیسانس هم باز رشته زبان های باستانی وجود نداشت اما اتفاقی که در مدت زمان اقامتم در آن شهر برایم افتاد و آن را بسیار دوست می دارم، ترجمه یک کتیبه باستانی بود که به تازگی کشف شده بود. کتیبه مربوط به چه دوره ای بود؟ کتیبه متعلق به زبان خشایارشاه و به خط میخی بود.نصف بیشتر این کتیبه از بین رفته بود و مجبور شدم با کمک کتیبه دیگری آن نصف از بین رفته اش را بازخوانی کنم. الان وضعیت کرسی زبان های باستانی در داخل کشور چگونه است؟ الان وضعیت تدریس و آموزش زبان های باستانی نسبت به آن سال ها بسیار بهتر شده است و سومین نسل از دانشجویان من مشغول به تدریس این زبان در دانشگاه ها هستند.چون الان رشته زبان های باستانی با رشته زبان شناسی همراه شده وهمین امر باعث پیشرفت و توجه بیشتر به رشته زبان های باستانی شده است. در مورد کتاب «فرهنگ سغدی» برایمان توضیح می دهید؟ نگارش کتاب« فرهنگ سغدی» برای من بسیار پرزحمت و زمانبر بود چرا که تا قبل از آن هیچ کتاب، متن یا مقاله ای در این مورد وجود نداشت و مجبور بودم الفبای این کار را از ابتدا و کلمه به کلمه شروع کنم نه هیچ چیزی درمورد لغات و نه هیچ دستوری درخصوص دستور زبان آن وجود داشت و از این رو کار بسیار سختی در پیش رو داشتم با این که بسیاری از لغات را برای رساله خودم جمع آوری کرده بودم اما باز هم برای نگارش یک فرهنگ جامع، مدت زمان زیادی را صرف این کارکردم که ریشه تمام کلمات،مترادف ها یا نوع ریشه اش را به طرزی بیاورم که یک راهنمای جامع و کامل برای دانشجویان باشد.این که تلفظش چگونه است یا این که چگونه نوشته می شود. باتوجه به این که شما تنها خانمی هستید که عضو پیوسته فرهنگستانید، درمورد عضویت تان درفرهنگستان هم برایمان توضیح می دهید؟ من سال 76 وارد فرهنگستان شدم اما حکمم را سال 77 گرفتم و درابتدا مدیر بخش گویش و بعد از آن مدیرقسمت زبان های ایرانی بودم والبته بعد از مدتی خسته شدم و از بخش مدیریتی کنار رفتم. شما در بخش زبان های ایرانی چه فعالیتی را انجام می دادید؟ آن زمان من خیلی دوست داشتم یک فرهنگ فارسی باستان بنویسم البته فرهنگ فارسی باستان وجود دارد و حتی ترجمه هم شده اما من نظرم بر این بود که یک فرهنگ جامع فارسی باستان را گردآوری کنم.فارسی باستان چون محدوده کوچکی دارد می شود کاری کرد که فرهنگ و گرامر توامان در یک مجموعه باشد. من می خواستم این کار را انجام دهم که آخر سر به علت بعضی از مسائل به سرانجام نرسید. اگر برگردیم به گذشته باز هم همین راه را با تمام سختی هایش انتخاب می کنید؟ بله، چون من راهی را انتخاب کردم که برای کشورم راه جدیدی بود. درست است که سختی های زیادی کشیدم اما رشته ای را به کشورم وارد کردم که تا قبل از آن وجود نداشت، در همان زمان رشته هایی مثل ادبیات فارسی ،کارشناسانی داشت که در این رشته درجه دکترا داشته و مشغول به فعالیت بودند اما این من را راضی نمی کرد من به دنبال این بودم که حرکت مفید وجدیدی را برای کشورم انجام دهم.من با نوشتن این فرهنگ حداکثر خدمت را در حد و اندازه های خودم به کشورم کردم.«فرهنگ سغدی» ادای دین من به کشورم است. این روزها به چه فعالیتی مشغول هستید؟ من الان مشغول اضافه کردن بخش جدیدی به کتاب «فرهنگ سغدی» هستم چون بعد از آن که من این فرهنگ را نوشتم باز هم لغات جدیدی از زبان سغدی خوانده شد و این روزها مشغول تدوین و اضافه کردن بخش جدیدی به کتاب «فرهنگ سغدی» هستم که تمام این لغات جدید را در برگیرد البته این بخش داخل کتاب نمی آید و مانند متممی به آن اضافه خواهد شد.از طرفی چندسالی می شود که زبان جدیدی در افغانستان و در نزدیکی های بلخ کشف شده است به نام زبان بلخی.این زبان به زبان سغدی بسیار شبیه است و من در تلاش هستم که این زبان را تا حدی که ممکن است به صورت فرهنگ کوچکی درآورم و به جامعه زبان شناسی تقدیم کنم. به جز زبان شناسی به چه چیزی علاقه مند هستید؟ شعر، شعر در زندگی من جایگاه ویژه ای دارد و بسیار بسیار به آن علاقه دارم. خودم هم گاهی شعر می نویسم و این روزها در فکرم است که بتوانم اشعار پراکنده ام را هم جمع آوری کنم. از میان شعرا، فردوسی برای من جایگاه ویژه ای دارد و به عقیده من فردوسی زبان فارسی را زنده نگه داشته است. برایمان یکی از شعرهایتان را می خوانید؟ گل خنده زنان در دامن باغ شکفت/ در خنده دلنشین غمی تلخ نهفت از بوسه خورشید سرش خم شد و خفت/ افسانه عمر گذران با من گفت... منبع:دایره المعارف بزرگ اسلامی