از سفارشهای بسیار مهمی که قرآن کریم، پیامبر اسلام و ائمه طاهرین علیهم السلام به ما دارند، این است که: فرصتهایی که در اختیار دارید، غنیمت بدانید.حال چه کسانی در این دنیا از فرصتهایی که خداوند در اختیارشان قرار داده بهره نمی برند که در روز قیامت حسرت می خورند؟
1- خوبان. روز قیامت حسرت سراسر وجود انسان را فرامیگیرد، حتّی خوبان نیز حسرت میخورند که ای کاش در دنیا، اعمال نیک بهتر و بیشتری انجام میدادند.
2- پیروان طاغوت وبی توجهان به نصایح خدا ومعصومین:درد دیگر این است که انسان در دنیا موعظهها و نصایح خدا و پیامبر و ائمه علیهم السلام را نسبت به این فرصتها به سخره بگیرد.قرآن میفرماید: «یَا حَسْرَتی عَلی مَا فَرَّطْتُ فِی جَنبِ اللّهِ» (1)انسان در آن روز میگوید: دریغا از آنچه در حقّ خدا کوتاهی کردم.
طبق بعضی روایات حسرت در این آیه مربوط به کسانی است که رهبران آسمانی و اوصیای پیامبر علیهم السلام را رها کرده و بهدنبال رهبران فاسق رفتند.
3- منکران رسالت. رسول خدا صلی الله علیه و آله به ابوذر فرمود: روز قیامت کسانی که مقام رسالت مرا قبول نکردند، در حال کوری و کری و در تاریکیهای قیامت حاضر میشوند و میگویند: وای بر ما به خاطر کوتاهیهایی که در حقّ خداوند مرتکب شدیم!
4- گویندگان بیعمل. امام باقر علیه السلام فرمود: بیشترین حسرت در قیامت از کسانی است که در کلام وبیان خود از عدالت دم زدند، ولی به آن عمل نکردند.
5- افراد تندرو و افراطی نیز به هنگام قیامت حسرتها دارند.(2)
6- جاهلان. گروه دیگری که در قیامت حسرت میخورند کسانی هستند که تواناییتحصیل علم را داشتهاند، ولی به دنبال فراگیری آن نرفتهاند.رسول الله می فرمایند: دو کس روز رستاخیز از همه مردم بیشتر حسرت می خورند : یکی مردی که در دنیا برای طلب دانش فرصت داشته ولی به جستجوی آن برنخاسته است، یکی دیگر مردی که دانشی بدیگری آموخته وشاگرد وی از آن بهرهمند شده ولی او بیبهره مانده است.(3)
7- عالم بیعمل. کسانی که مردم به خاطر حرفشنوی آنان اهلبهشت شدند، ولی خودشان به خاطر نداشتن عمل اهل دوزخند.(4)
8- اهل همنشینی و مجالستهای بیهوده. در حدیث میخوانیم: هرگاه گروهی در جلسهای گرد هم بنشینند و به جای یاد خدا به حرفهای بیهوده سرگرم شوند، روز قیامت این مجلس برای آنان وسیله حسرت خواهد بود. (5)
9- گناهکاران. در دعا میخوانیم: «أعُوذُ بِکَ مِنَ الذُّنُوبِ الَّتِی تُورِثُ النَّدَمَ»(6) خدایا! از گناهانی که سبب ندامت وپشیمانی من در روز قیامت میشود به تو پناه میبرم.
10- ریاستطلبان. آنان که برای ریاست دنیا حرص میزنند، روز قیامت گرفتار حسرتی بزرگ خواهند شد.(7)
11- کسانی که در دنیا توسط دوستان نااهل دچار انحراف شدهاند، در روز قیامت غرق در حسرتند و فریاد میزنند: «یَا وَیْلَتی لَیْتَنِی لَم اتَّخِذْ فُلاناً خَلِیلًا» وای بر من ای کاش فلانی را برای خودم به عنوان دوست قرار نمیدادم، و از شدت ناراحتی دو دست خود را در دهان گذارده و به دندان میگیرد و میگوید: دوست بد مرا از راه خدا دور و منحرف کرد و ای کاش (به جای دوستی با فلانی،) با رسول خدا راهی پیدا میکردم.(8)
12- ثروتاندوزان. از جمله افرادی که در قیامت بسیار حسرت میخورند، کسانی هستند که در طول عمر خود اموالی را چه بسا از راه نامشروع بدست آوردند، ولی مهلت بهرهگیری از آن را نداشته و از دنیا رفتهاند و آن اموال به دست کسانی رسیده است که آنان در راه خدا خرج کردهاند و بدین وسیله صاحب مال به جهنّم رفته،ولی وارث نیکوکار به بهشت میرود.
امام صادق علیه السلام درباره آیه «وَیَراهُمُ اللّهُ اعمالَهُم حَسَراتٍ» (9)فرمود: آیه درمورد کسی است که در زمان حیات خود، به جمع اموال و ثروتاندوزی پرداخته و به محرومان کمک نکرده است، پس از مرگ او اگر وارثان در راه خیر و مسیر الهی صرف کنند، تلاش از صاحب مال ولی پاداش برای وارث است، و اگر در راه گناه صرف کنند، باز او با بجاگذاردن این اموال در دست وارث، گناهکار را یاری کرده- در گناهش نیز شریک است- و سبب ندامت و حسرتش میگردد. (10)
یعنی از این سرمایهها و ثروتها، با هدایتی که قرآن و روایات دارند، استفاده کنیم و این سرمایهها را معطل و متوقف نگذاریم. در نتیجه میفرماید: روزی خواهد رسید که این فرصتها، غنیمتها و سرمایهها از دست شما خواهد رفت و راه هر گونه جبرانی به روی شما بسته خواهد شد. اوج این سفارشها در قرآن کریم، در سوره مبارکه زمر است که آیات بسیار مهمی است.
اصرار این آیات بر این اساس است که قبل از این که فرصتها از دست برود، از آن فرصتهای الهیه ملکوتیّه، بهرهای نصیب خود کنید. در سوره زمر، در پایان یکی از آیات میگوید:
«أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ»(11)
ترکیب آیه را ببینید که چقدر محکم است. بحث خودخوری، اندوه و غصه انسانی که فرصت را از دست داده در میان است؛ «فَرَّطْتُ» یعنی کوتاهی کامل «فِیجَنْبِ اللَّهِ» یعنی چقدر خدا به من محبت، لطف، کرم و رحمت داشت که همه نوع فرصتی، آن هم فرصتهایی که غنیمت و سرمایه است، در اختیار من گذاشت، ولی من «فَرَّطْتُ» کاملًا نسبت به این فرصتها کوتاهی کردم. فرصتها را بدون بهره و منفعت، معطّل گذاشتم تا از دست رفت و اکنون اندوه و درد شدید نصیب من شده است.
13-آدمکشی، رهاکردن بستگان، نداشتن وصیّت، بیاعتنایی به حقوق مردم و نپرداختن زکات، هر کدام وسیله حسرت در قیامت خواهد بود.
کلام آخر: بارالها ما را از آن ندامتهای مخفی و آشکار و از آن حسرتهای سخت در تمام مراحل نجات بده.
