اعمال و رفتار انسان، اگر بر اساس انگیزه ای الهی و نیّت بندگی و اطاعت و تقرّب بپروردگار باشد، عبادت محسوب میشود، به همین دلیل، عبادات در اسلام بسیار وسیع خواهد بود. در این مقاله سعی داریم عبادات فردی را بطور خلاصه مورد بررسی قرار دهیم.
منظور از عبادات فردی، اعمال و تکالیفی است، که بر اساس نیّت بندگی و تقرّب صورت میگیرد، اما جنبهی فردی دارد، و منافع آن نیز بیشتر و در درجهی اول متوجه خود شخص میگردد.
در این مقاله با تعدادی از عبادات فردی آشنا می شویم:
علم و دانش
علم و دانش آموختن نیز، از عبادات مسلّم و چشمگیر اسلامی است، و به منظور ارزش و اهمیت این عبادت، از مادّهی علم و مشتقّات آن، در قرآن کریم 855 مرتبه سخن به میان آمده است.
پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ در بیان دیگر میفرمایند: فضل العلم احب الیّ من فضل العباده. (تحف العقول، ص34) برتری و امتیاز علم در نزد من از ارزش و برتری عبادت بیشتر است.
تأمین معاش
تأمین معاش، و تحصیل نیازمندیهای یک زندگی شرافتمندانه و اسلامی، از وظائف و عبادات یک فرد مسلمان به شمار آمده است.
پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمودند: العباده سبعه اجزاء، افضلها طلب الحلال. عبادت هفت قسمت است، که پرفضیلت ترین قسمت آن، بدست آوردن مال و دارائی حلال است. (تحف العقول، ص 143)
انتظار فرج و ظهور امام غائب ـ علیه السّلام ـ و خود را ساختن و برای آمدن امام آماده گشتن و چشم به راه تشکیل یک حکومت عادل دوختن نیز از جمله عبادات فردی اسلامی است.
علی ـ علیه السّلام ـ فرمودند: افضل العباده، الصبر و الصمت، و انتظار فرج. بالاترین عبادت، صبر در جای خود، و سکوت بمورد، و انتظار فرج است. (تحف العقول، ص 33 و 142)
مجالست با عالم
به منظور تجلیل از مقام علم و دانش، و به خاطر اینکه بدین وسیله پیوند و معاشرت افراد جامعه با علم و عالم بیشترگردد، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرموده اند: النظر الی العالم عباده. نگاه به عالم عبادت است. (حقوق والدین، ص 18)
تولِّی و تَبَّری
تولِی و تبَری نیز دو رکن از ارکان و فروع دین، دو چهره از چهره های درخشان عبادات اسلامی است، تولی یعنی محبت و مودت و پیروی خدا و رسول و پیشوایان شایسته را داشتن، تبری یعنی از گناه و گناهکاران بیزار و کناره گیر بودن.
از نظر پیشوایان اسلام، یکی از معیارهای شناخت خیر و شرّ بودن انسان اینست که اهل اطاعت و عبادت و افراد صالح و شایسته را قلباً دوست بدارد، و از بدان و معصیت کاران بیزار و متنفّر باشد.
امام صادق ـ علیه السّلام ـ فرمودند: اگر میخواهی بدانی که آیا در وجود تو خیر و صلاحی هست یا نه، به قلب خویش مراجعه کن، اگر بندگان و اطاعت کنندگان خدا را دوست داری و از گنهکاران و معصیت کاران بیزاری، بدان که در تو خیر و شایستگی وجود دارد، و خدای عالم نیز تو را دوست دارد. اما اگر با افراد نافرمان و گنهکار دوست و مهربان؛ و با نیکان و بندگان خدا دشمن و خشمناک هستی، در تو هیچ خیر و فضیلتی وجود ندارد، خدا هم از تو خشمناک و بیزار است، و انسان هم با کسی محسوب میشود که او را دوست دارد، و با او در کارها موافق است. (مصادقه الاحزان، ص 22)
اگر مسلمانی نسبت به برادر مسلمان خود، مودّت و محبت داشته باشد، و حتی نگاهی هم که به صورت برادر مسلمانش میاندازد، از روی صفا و صمیّمیت باشد؛ و جنبهی معنوی و الهی داشته باشد، یک نوع عبادت و اطاعت محسوب میشود:
پیغمبر اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ فرمودند: و النظر الی الاخ موده فی الله عزوجل، عباده. نگاه به برادر مسلمان؛ از روی مودّتی که به خاطر خدا باشد؛ عبادت است. (بحار، حقوق والدین، ص 18)
هدایت و ارشاد
هدایت و ارشاد دیگران نیز؛ یکی از وظائف واجب و حتمی هر مسلمان است، و حتی از نظر اسلام، هدایت و ارشاد یکنفر از وَرطهی گمراهی و انحراف؛ زنده کردن و حیات بخشیدن او شناخته شده، و هدایت فرد هم، اِرشاد و اِصلاح یک جامعه معرفی گردیده است.
رسول اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ میفرمایند: یا علی! لئن یهدی الله بک رجلاً، افضل من عباده الثقلین. ای علی! اگر خداوند به وسیلهی تو یک نفر را هدایت کند، ارزش این عمل از عبادت جن و انس بالاتر است. (سفینه البحار)
