شاید خواهر فرشته هنوز هم امیدوار بود که سال آینده بتواند در دانشگاه های کشور پزشکی بخواند؛ اما دفترچه راهنمای کنکور سراسری سال 1396 که هفته گذشته منتشر شد، همان «شرایط و ظوابط»ی را داشت که پیش تر فرشته، ستایش و زهرای افغانستانی آن را تجربه کرده اند. شرایطی که می گوید «اتباع غیرایرانی مقیم جمهوری اسلامی ایران» که «دارای اقامت قانونی مجاز» هستند و در دوره روزانه دانشگاه های دولتی پذیرفته شده اند، «موظف» به پرداخت «80 درصد شهریه دوره شبانه» دانشگاه ها هستند. یا به عبارتی دیگر، تحصیل در دانشگاه به صورت رایگان، برای اتباع غیرایرانی مقیم ایران (عمدتاً افغانستانی) که در شرایطی برابر در کنکور سراسری شرکت کرده اند؛ «ممکن نیست». موضوعی که خواهر فرشته را که در دبیرستان علوم تجربی می خواند، چنان بی انگیزه کرد که «حتی در کنکور شرکت نکرد» و سبب شد دختری که زهرا مشاورش بود، با رتبه ای 3 رقمی در آزمون تجربی، از پسِ پرداخت شهریه چندین میلیونی پزشکی برنیاید؛ «حالا در خانه خیاطی می کند». این در حالی است که اردیبهشت ماه سال گذشته خبرگزاری تسنیم با اشاره به «تکریم همه مهاجرین افغانستانی» در سیاست عالی نظام جمهوری اسلامی، نوشت: دستوری «مشخص و واضح»، از سوی مقام معظم رهبری صادر شده است مبنی بر اینکه «هیچ کودک افغانستانی، حتی مهاجرینی که به صورت غیرقانونی و بی مدرک در ایران حضور دارند، نباید از تحصیل بازبمانند و همه آنها باید در مدارس ایرانی ثبت نام شوند». دستوری که به صورت واضح، تأکیدی است بر «تکریم مهاجران افغانستانی» و «اهمیت و منزلت آموختن دانش». روایت نخست؛ زهرا نشسته روی صندلی، اما چشم هاش به «محیا»ست. «یک سال و 7 ماهشه». زهرا هفته پیش از پایان نامه فوق لیسانس فوتونیک اش در دانشگاه صنعتی شیراز دفاع کرد. «مدرسه راهنمایی ام پویش بود، دبیرستان ام گراشی. بعد در دانشگاه شیراز فیزیک اتمی خواندم. اون سال فیزیک اتمی جزو رشته های ممنوعه برای مهاجران نبود، اما بعدش شد رشته ممنوعه و نتونستم فوق لیسانسم رو در همون رشته ادامه بدم». زهرا در ایران به دنیا آمده، کارت اقامت قانونی دارد، اما همان 10 سال پیش هم که کنکور داد و با رتبه حدود 3500 در دانشگاه شیراز به عنوان دانشجوی «روزانه» پذیرفته شد، با یک واقعیت روبه رو شد. «مشکل اصلی تحصیل برای ما اینه که مثل بقیه ایرانی ها درس می خونیم، کنکور می دیم، اما بعد که قبول می شیم حتی در گرایش های روزانه، تقریباً به اندازه شهریه دانشجویان شبانه از ما هزینه تحصیلی می گیرند». زهرا هم در مقطع کارشناسی در دانشگاه شیراز و هم در مقطع ارشد که با رتبه 99 در دانشگاه صنعتی شیراز پذیرفته شد، شهریه ای معادل 80 درصد شهریه دانشجویان دوره شبانه را پرداخت کرده است. «این برای خیلی از مهاجران افغانستانی مشکلی بزرگیه و مانع ادامه تحصیل اونا می شه». خاطره ای تعریف می کند از یکی از این موارد. «من در یک مؤسسه مشاوره کنکور کار می کردم. دو سال پیش دختری پیش ما آمد، افغانستانی بود و رتبه اش 3 رقمی شده بود. می خواست حتماً پزشکی قبول شود. وقتی فهمید باید هزینه تحصیل رو پرداخت کنه (هزینه ای حدود 5، 6 میلیون تومان در هر ترم)، از ادامه تحصیل صرف نظر کرد و گفت خانواده من توانایی پرداخت این هزینه رو نداره». زهرا می گوید خبر دارد که این دختر حالا «در خانه خیاطی می کنه»؛ درحالی که «اگه این قانون نبود، حالا سال سوم دانشگاه بود و می توانست یک پزشک خوب برای ایران بشه». جز پرداخت شهریه ، «اتباع خارجی، تعدادی رشته ممنوعه و تعدادی استان ممنوعه برای تحصیل هم دارند». اشاره زهرا به بند 9 پیوست دو (ویژه اتباع خارجی) دفترچه راهنمای آزمون سراسری سازمان سنجش است که می گوید: «پذیرش متقاضیان تحصیل در رشته هایی که منجر به ایجاد تعهداتی برای جمهوری اسلامی ایران شود (از جمله تعهدات استخدامی)، و رشته های خاص و غیرمجاز مندرج در پایگاه اینترنتی سازمان سنجش آموزش کشور، ممنوع است». رشته هایی مانند فیزیک اتمی، فیزیک هسته ای، مهندسی هوا فضا، مهندسی هوانوردی (خلبانی، ناوبری هواپیما، تعمیر و نگهداری هواپیما، خلبانی هلیکوپتر و مراقبت پرواز)، و همچنین رشته های تحصیلی علوم نظامی، فناوری اطلاعات (گرایش مخابرات امن) و مهندسی فناوری ماهواره. جز محدودیت در انتخاب برخی رشته های دانشگاهی، «اتباع غیرایرانی مجاز به انتخاب رشته در مناطق ممنوعه نیستند و در صورت پذیرش و اعلام قبولی داوطلبان غیرایرانی در رشته ها و مناطق ممنوعه پذیرش آنها در دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی آن مناطق، «کان لم یکن» تلقی شده و امکان بررسی جهت رشته های مناطق مجاز به هیچ عنوان مقدور نیست و از ثبت نام آنها ممانعت به عمل می آید». ازجمله استان هایی که بنا به اعلام سازمان سنجش کشور، اقامت اتباع افغانستانی در «کل» آن استان ها ممنوع است، می توان به آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل، ایلام، چهارمحال و بختیاری، خراسان شمالی، زنجان، سیستان و بلوچستان، قزوین، کردستان، کرمانشاه، کهگیلویه و بویراحمد، گیلان، لرستان، مازندران، هرمزگان و همدان اشاره کرد. محیا حالا خسته از دور خود چرخیدن و دویدن لابه لای صندلی های سالن همایش، می نشیند در آغوش مادر. «نمی دانم می شه اسمش رو تبعیض گذاشت یا نه، اما وقتی دو دانشجوی ایرانی و افغانستانی با یک رتبه مشابه قبول می شوند، تحصیل برای ایرانی ها رایگانه اما ما باید هزینه زیادی رو بپردازیم. به هرحال ما هم زحمت کشیده ایم و در شرایط برابر در کنکور شرکت کرده ایم». زهرا طره مویِ فرفری روی چشم های دختر را کنار می زند و با آن حلقه های کوچک بازی می کند. «اگه این قانون برداشته بشه، خیلی خوب می شه و راه تحصیل برای خیلی از دانشجویان دیگه افغانستانی هم باز می شه». محیا گوشه چادر ملی مادر را در مشت کوچک اش می گیرد و می کشد. «حالا که فوق لیسانس تان را گرفته اید، آیا همین جا می مانید و ادامه تحصیل می دهید؟ یا سر کار می روید؟». چند لحظه ای سکوت می کند، شاید به اندازه یک دم و بازدم عمیق. «از زمانی که یادم میاد همیشه دوست داشتم به افغانستان سفر کنم. می خوام حالا که درسم تمام شده با همسر و دخترم به کشورم برویم و اگه فرصت باشد همان جا بمانیم و کار کنیم». محیا را می گذارد پایین. می گوید «تصویرهای تازه ای» که از افغانستان در شبکه های اجتماعی و اینترنت می بیند، احساس دلتنگی اش را برای کشوری که هنوز ندیده، بیشتر می کند. پدر و مادرش اما که اهل ولایت بامیان بودند و به دلیل تنگناهای امنیتی برای شیعه ها به کشوری با «زبان مشترک و دین مشترک» مهاجرت کردند، هنوز از امنیت افغانستان نگران اند و نمی خواهند دخترشان به آنجا بروند. «اگه همین طور دست روی دست بگذاریم، اوضاع افغانستان بهتر نمیشه. وظیفه ماست که بریم و خدمت کنیم تا افغانستان برای محیا تبدیل به کشوری امن بشه و دخترم اونجا رشد کنه و خوشبخت بشه». هرچند که «احساس خاصی نسبت به ایران دارم... ایران هم وطن ما بوده است». لب های محیا که چشم های درشت مادر را دارد، به خنده باز شده. مادر هم از خنده دختر می خندد. روایت دوم؛ ستایش پالتوی کرمی رنگ اش تا روی زانوست، هم افق با چکمه چرم احتمالا گاومیش. همه این 22 سال را در ایران زندگی کرده، با پدر و مادری که 27 سال پیش به خاطر امنیت به کشور هم زبان و هم آیین هجرت کردند. دو برادرش در انگلستان درس می خوانند و خودش دانشجوی دانشگاه آزاد کازرون است. شال طرح اسلیمی را می آورد روی چند تار مویی که پیداست. می گوید دفترچه کنکور را که دید، انگیزه اش از دست رفت. «بعضی دانشگاه ها و رشته های تحصیلی برای ما افغانستانی ها ممنوع بود». سال بعدش دوباره کنکور داد. حالا ترم 4 ژنتیک پزشکی است و مصمم است به ادامه تحصیل. «شرایط افغانستان به گونه ای بود که پدر و مادرم هیچ وقت نتوانستند ادامه تحصیل دهند. هدف ام از بچگی این بود که روی پای خودم بایستم و بتوانم به کشور خودم بروم». «چرا؟». «خاطره ای از آنجا ندارم، اما یک احساسی هست که می گوید باید به آنجا بروم. با صدای اذان، به ساعت اش نگاه می کند و کمی از روی صندلی جابه جا می شود. «الان بیشتر دوستان من ایرانی هستند، با خانواده و فامیل هاشان ارتباط خانوادگی داریم، اما این وضع باز هم می تونه بهتر بشه». «چگونه؟». «خب مهم ترین رشته پیوند ما زبان فارسیه. هنوز هم خیلی ها بر اساس شنیده ها ما رو قضاوت می کنند و به واقعیت ها توجهی ندارند. در حالی که باید این نگاه رو تغییر داد». راه دومی که به نظر ستایش می تواند در تغییر نگرش نسبت به مهاجران افغانستانی مؤثر باشد، کاهش محدودیت های قانونی است. «اگه دولت بتونه محدودیت های مربوط به دانشگاه رو کمتر کنه و اجازه بده که ما بیشتر در جامعه حضور داشته باشیم و بعد هم براساس توانایی های مون شغل انتخاب کنیم؛ هم تغییر بزرگی در وضع افغانستانی های مهاجر ایجاد میشه و هم نگرش اشتباه درباره ما تغییر می کنه». اشاره ستایش به محدودیت های دانشگاهی، اشاره ای است به بند 12 پیوست شماره دو دفترچه راهنمای آزمون سراسری سازمان سنجش کشور: «کلیه متقاضیان تحصیل پذیرفته شده دوره آزمون سراسری دوره های روزانه (در کلیه رشته ها و مقاطع تحصیلی غیرپزشکی) موظف به پرداخت شهریه طبق مصوبات هیأت امنای دانشگاه های تحت پوشش وزارت علوم، تحقیقات و فناوری حداکثر تا 80 درصد شهریه دوره های نوبت دوم (شبانه) و در گروه پزشکی بر اساس مصوبات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی می باشد». ستایش می گوید اختصاص دفترچه سلامت به مهاجران افغانستانی اقدامی بسیار مهم و مؤثر در بهبود وضع و شرایط مهاجران افغانستانی بود که باعث بهبود شرایط و وضع زیستی آنها شد. از همین روست که ستایش 22 ساله امیدوار است «این اتفاق درباره شرایط ادامه تحصیل رایگان در دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی» هم تکرار شود. روایت سوم؛ فرشته «من پارسال در دانشگاه فردوسی مشهد به عنوان دانشجوی روزانه قبول شدم، اما نرفتم. حساب کردم دیدم هزینه دانشگاه آزاد شیراز کمتره؛ موندم همین جا». فرشته در دوران دبیرستان عاشق رشته نانوتکنولوژی بود، «اما نتونستم این رشته رو انتخاب کنم؛ ممنوع بود»، تحصیل در دوره روزانه رشته مهندسی کامپیوتر فردوسی مشهد هم ممکن نشد. «شهریه دانشگاه آزاد کمتر شد، تازه حالا توی شهر خودم هستم». دست راست اش را از جیب پالتوی سورمه ای بیرون می آورد و در هوا تکان می دهد. «دانش آموزان افغانستانی تا دوران دبیرستان جزو شاگرداول های کلاس هستند، اما چون می دانند هزینه خیلی از رشته های دانشگاه از جمله پزشکی رو اصلاً نمی توانند پرداخت کنند؛ از ادامه تحصیل ناامید می شوند». نمونه اش خواهرش. «رشته تجربی بود. حتی کنکور نداد، چون می دونست اگه قبول هم بشه، نمی تونه حتی دانشگاه دولتی بره؛ چه برسه به آزاد». می گوید خواهرش با 18 سال سن و معدلی خوب در دبیرستان، ترک تحصیل کرده و در خانه نشسته است. خانواده فرشته از قوم هزاره ها هستند، شیعه های افغانستان که در کشورشان امنیتی به مراتب کمتر از دیگر افغانستانی ها دارند. «تا چند سال پیش می تونستم فکر کنم که یک روزی به افغانستان برگردم، اما در سال های اخیر که شیعه کشی و هزاره کشی بیشتر شده، انگیزه ام برای برگشتن به افغانستان هم کمتر شد». صدایش انگار می لرزد. «جوری شده که انگار نه اینجا ما رو می خوان، نه می تونیم برگردیم کشورمون». هرچند که معتقد است ایرانی ها دیگر با حضور افغانستانی ها در کشور کنار آمده اند و به ویژه در سال های اخیر رفتار مردم با آنها بهتر هم شده است. هرچند که «هنوز هم حساسیت های خودشان را دارند». فرشته می گوید سریال های صداوسیما تاثیری منفی در ایجاد برخی ذهنیت ها نسبت به افغانستانی ها داشته است. «الان در هر سریالی بخوان یک افغانستانی رو نشان بدن، حتماً یک کارگر ساختمانی هست که لهجه غلیظی داره، هیچی نمی فهمه، کوچکترین ویژگی های شخصیتی رو نداره و اسم اش هم یا دوشنبه است یا چهارشنبه». منظور فرشته برخی سریال های شبه کمدی سیما مانند «چارخونه»، «لیسانسه ها» و... است که یک یا چند کاراکتر کارگر افغانستانی در آنها حضور دارد. «احساس می کنم صداوسیما از طرفی تلاش می کنه نگاه مثبت به افغانستانی ها رو تشویق کنه، اما از اون طرف با این سریال ها تاثیر منفی تری بر ذهنیت مردم درباره افغانستانی ها می گذاره و باعث تمسخر بچه های افغانستانی در مدرسه میشه». فرشته می گوید تصویر واقعی از افغانستان و مهاجران افغانستانی، آن تصویری نیست که سریال های شبه کمدی صداوسیما نشان می دهند. «فیلم بادبادک باز که بر اساس کتاب خالد حسینی ساخته شد، یک تصویر واقعی از افغانستانه». با آنکه 19 سال بیشتر ندارد، اما واژه ها را دقیق و ظریف انتخاب می کند. «احساس می کنم اگه شرایطی باشه که امکان ادامه تحصیل افغانستانی ها بیشتر بشه، سطح فرهنگ عمومی در نگاه و برخورد نسبت به افغانستانی ها هم بهتر میشه». ناگهان انگار دوباره یاد خواهرش افتاده باشد، چند لحظه ای به صفحه گوشی همراه اش خیره می شود و ساکت می ماند. «امیدوارم این سیاست تغییر کنه. به نظرم مهم ترین تغییری که می تونه برای ما افغانستانی های مقیم ایران خیلی با اهمیت باشه، تغییر سیاست آموزش عالی است». ستایش، فرشته و زهرا هر سه دانش آموزانی موفق، درس خوان و باهوش بودند. به خاطر تأکید بر اهمیت آموختن دانش، توانستند در کنار دانش آموزان ایرانی بر نیمکت ها و صندلی های چوبی و پلاستیکی بنشینند، از آموزگارانی مشترک دانش بیاموزند، از امکانات رایگان دبستان ها و دبیرستان ها استفاده کنند و بعدِ 12 سال دانش آموزی، در آزمونی مشترک با هم کلاسی های خود شرکت کنند. رتبه های کنکور که اعلام شد اما یک «تفاوت» ظاهر شد، تفاوتی که برای برخی از هم وطنان آنها به منزله بازماندن از ادامه تحصیل بود. با این حال به نظر می رسد هر سال که دفترچه راهنمای ثبت نام و شرکت در آزمون سراسری دانشگاه ها منتشر می شود، دختران و پسرانی مثل خواهر فرشته امیدوار باشند که بند 12 پیوست شماره دو تغییر کرده باشد و آنها بتواند مانند دوران دبستان و دبیرستان، بی هیچ «تفاوت»ی بنشینند کنار هم کلاسی های خود و فریضه «اطلبوالعلم» را ادامه دهند.