دعاها یک دوره جهان بینی اسلامی است. لذا دعا بینش دادن به فرد است که براساس واقعیت قلبش یقین و توکلش بالا برود و عمل کند. دعا به این معنا این تأثیر را بر مسائل اخلاقی فرد و روحی و روانی فرد دارد و از این نظر مطلوب است. به گزارش خبرگزاری تسنیم، ما انسان ها، هنگامی که از عوامل زمینی ناامید می شویم، بیش از هر زمان دیگری به علل آسمانی متوسل می شویم و از دعا مدد می گیریم؛ اما آیا جایگاه دعا، در زندگی یک مومن نباید پررنگ تر باشد؟ این که دعا و نیایش به درگاه الهی چه جایگاهی در سبک زندگی ما باید داشته باشد موضوعی است که در گفت وگو با حجت الاسلام دکتر قاسم کاکایی، استاد فلسفه و عرفان اسلامی و رئیس دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه شیراز بررسی شد. دعا به چه معناست و ما هنگام دعا چه کاری انجام می دهیم؟ نیایش نوعی ارتباط بین خدا و بنده (مخلوق) است. نیایش دیالوگ است دیالوگی که از طرف بنده نسبت به خدا انجام می شود، گرچه مونولوگ است و بنده از خدا می خواهد، اما چون به تعبیر مولانا «زیر هر یا رب تو، لبیکهاست»، دیالوگ هم هست. پس در واقع نیایش دیالوگ است و از طرف بنده شروع می شود و استجابت از طرف خداست، برعکس وحی که از طرف خدا به بندگان است. نیایش چه کارکردهایی دارد؟ نیایش کارکردهای مختلفی دارد. گاهی حاجت خواهی است. این نوعی از کارکردهای نیایش است که عموم مردم دعا را با آن می شناسند. ممکن است دعا، مناجات و راز و نیاز باشد. غم دل به دوست گفتن باشد. کلمه مناجات از نجواست یعنی در گوشی سخن گفتن. دو نفر که به هم نزدیک هستند با همدیگر سخن بگویند یعنی در اینجا حالت عاشق و معشوق دارد که راز و نیازی میانشان برقرار می شود و بنده غم دلش را به خدا می گوید. ممکن است گاهی نیایش حالت توبه و استغفار داشته باشد و شخص دعاکننده از کرده های خود به درگاه خدا بازمی گردد. دعا گاهی حالت شکر دارد. بسیاری از ادعیه ما صفات بلند خداوند را بیان می کند، لذا دعا تنها یک کارکرد ندارد بلکه کارکردهای مختلفی دارد. همه اینها خوب است، اما «قوم دیگر می شناسم ز اولیا / که دهانشان بسته باشد از دعا». به اصطلاح آنها هم دعا دارند ولی دعایشان فرق می کند. حاجت خواهی هایی را که مردم عادی دارند در خود ندارند. آنها در سطح دیگر و در فضای دیگری سیر می کنند. همه اینها مورد تائید اسلام است و در دعاهای ائمه وجود دارد. اگر دقت کنید ائمه(ع) در دعاهای بلند کمتر مسائل مادی و روزمره را می خواستند ولی دعوت شده که حتی مسائل مادی و عادی خود را از خداوند بخواهید حتی نمک مورد نیاز خانه را از خدا بخواهید. پس ما هنگام دعا، گاهی حاجت به درگاه خدا می بریم. دعا از حیث روانشناختی چه تاثیری دارد؟ آیا دعا ما را به تنبلی و انفعال می کشاند یا این که نیروی محرکه انجام کار است؟ ما خودمان را ضعیف و ناتوان می بینیم اگرچه کار را ما انجام می دهیم، اما تکمیل کار را از خداوندی می خواهیم که قدرت مطلق و حاکم هستی است. قانونمندی ها از اوست و گاهی خود این دعا عاملی است برای تقویت روحی بنده و دعاکننده که به خداوند تکیه می کند و کار را انجام می دهد. مثل کودکی که می خواهد از درختی بالا برود احساس می کند پدرش مواظب اوست. کودک با توجه به این توکل و این که به او القا شده که پدرش مواظب اوست و از او حمایت می کند خودش از درخت بالا می رود، ولی با تکیه بر پدر و قدرت پدر و مهربانی پدر، آن فعالیت را انجام می دهد و الا هیچ حرکتی انجام نخواهد داد. اما در مواردی که دعا مستجاب نمی شود چه؟ حکایت مثنوی در اینجا جالب است. کسی مدت ها دعا می کرد و خدا را می خواند و یارب می گفت. شیطان سراغ او آمد که با وجود این همه یا رب که گفتی چرا جواب نگرفتی؟! پس معلوم است این کارها تأثیری ندارد. آن شخص هم احساس کرد شاید این گونه باشد که یا رب گفتن من جواب داده نمی شود بعد به او آموختند نه! زیر هر یا رب تو لبیک هاست. با هر یا ربی که تو می گویی بابی باز شده و تو به درگاه خدا راه پیدا می کنی. خود این حقیقت دعاست کنار دوست نشستن. «عند ملیک المقتدر» آیا دعا یا نیایش صرفا ابزار مناسبی برای تقویت اخلاق و روحیه خودمان در مواجهه با مشکلات است یا صرفا یک تلقین است؟ چند برداشت در مورد تأثیر دعا و چگونگی استجابت آن وجود دارد. آیا تأثیر دعا فقط بر خداست؟ یعنی آیا وقتی من حاجت خواهی می کنم تأثیری را بر خدا می گذارم تا کاری که نمی خواست انجام دهد را انجام می دهد؟ برخی این گونه تصور می کنند که در این صورت این اعتقاد به لحاظ کلامی مسائل و مشکلاتی دارد که باید پاسخگو باشید. این که آیا خدا تغییر می کند، محل حوادث است و...؛ عده دیگری می گویند دعا کردن باعث می شود بر شخص نیایشگر تأثیر بگذارد یعنی فرد خود را عوض می کند و روحیه می گیرد که قبلا در این باره توضیح دادیم. یک مورد دیگر همین است که عرض کردم. دعا مطلوب است و صرفا ابزار نیست، سخن گفتن با خدا و معشوق، بالذات مطلوب است نه این که ابزاری باشد برای رسیدن به مطلوب های دیگر. برخی هم دعا را به عنوان فاکتور می دانند یعنی قبل از دعا کردن من، این فاکتور وارد نظام تکوین و هستی نشده بود، با دعای من فاکتور دیگری بر نظام هستی افزوده شده که چه بسا این فاکتور و عامل بر نظام هستی تأثیر داشته باشد. همان طور که عرض کردم نیایش صرف تلقین امر غیرواقعی نیست بلکه یادآوری امور واقعیت دار است یعنی اگر شما خدا را با صفات علم و قدرت و عدالت و... می خوانید به خودمان یادآوری می کنیم. لذا دعا ذکر است و این ذکر به معنای یادآوری است. خوب است گاهی مسائلی را که یادمان می رود بر اثر غوطه خوردن در مسائل روزمره دو مرتبه به یاد بیاوریم آخرت را به یاد بیاوریم. وسعت خدا را و حقارت دنیا را. نیایش بینش دادن است. اگر به دعاهای خودمان توجه کنیم این دعاها یک دوره جهان بینی اسلامی است. لذا دعا بینش دادن به فرد است که براساس واقعیت قلبش یقین و توکلش بالا برود و عمل کند. دعا به این معنا این تأثیر را بر مسائل اخلاقی فرد و روحی و روانی فرد دارد و از این نظر مطلوب است. با این بحث هایی که شد به نظر شما جایگاه دعا و نیایش در سبک زندگی اسلامی چگونه قابل توصیف است؟ این اعتقاد مهم است که خدا همه جا حضور دارد یعنی ذکر خدا همواره باید در ذهن ما باشد. دعا قبل از غذا خوردن، بعد از غذا خوردن حتی برای وضو گرفتن وجود دارد حتی برای شست وشو، حمام و دستشویی رفتن دعا وجود دارد، یعنی متوجه می شویم عالم محضر خداست. در محضر خدا مثل دیگران کارهای شخصی خود را انجام می دهیم، اما به برکت دعا و توجه به خدا این کارها، رنگ خدایی می گیرد. یعنی همان کار جلوه دیگر خدایی دارد. در نماز شب مؤمنین و مؤمنات را دعا می کنید، خیرخواهی می کنید. امام سجاد(ع) حتی برای مرزداران دعا می کردند این دعا کردن برای دیگری به معنای حاجت خواهی برای دیگران نیست بلکه این دعاها وحدت امت اسلامی را متضمن است و این وحدت به اسم خدا، زیر چتر خدا اهمیت خاصی دارد. بعد شخصی نیایش و دعا این است که قدرت روحی پیدا می کنیم، شادابی باطن پیدا می کنیم. اصولا دعا روح تعالیم اسلام است و بدون دعا چیزی خواهیم شد مثل داعش. من فکر نمی کنم این گروه اصلا معنای دعا را بفهمند، معنای زیبایی هایی را که در ادعیه ائمه اطهار(ع) هست ر ا بفهمند. ظاهر بی روح دین را گرفتند، البته آنها ظاهر دین را هم بسیار انحرافی فهمیدند. در نهایت تأکید می کنم نبود دعا ما را به جایی می رساند که داعش و طالبان خواهیم شد. چون حدیث تو آید سخن دراز کنم در قرآن کریم آمده، خداوند از موسی سؤالی می پرسد «این چیست در دست راست تو ای موسی؟!» امام علی(ع) می فرمایند: «خیر کلام ما قل و دل: بهترین سخن، کوتاه و گویاست»، موسی باید می گفت: این عصاست، اما موسی در پاسخ گفت: «این عصای من است بر آن تکیه می کنم، گوسفند می چرانم و استفاده های دیگری از این عصا دارم. برگ درخت می ریزم و... .» چرا موسی به جای یک کلام این همه پاسخ را طولانی کرد؟ علمای بلاغت می گویند وقتی به معشوق می رسید، دوست دارید بیشتر با او حرف بزنید. تلگرافی سخن گفتن فقط با کسانی است که با آنها قهر هستیم، اما با کسی که او را دوست داریم باب سخن که باز می شود دوست داریم بیشتر با او سخن بگوییم. دریغم آید با دیگران سخن گفتن / چون حدیث تو آید سخن دراز کنم. منبع: جام جم انتهای پیام/ R1010114/P1010114