جمعیت ایران با روند کنونی، در سال های آتی به سمت کشوری پیر و سالخورده تبدیل خواهد شد که مشکلات عدیده ای ازجمله پیری جمعیت، کمبود نیروی جوان و فعال، کاهش تولید کشور و تهدیدهای نظامی علیه کشور را به دنبال خواهد داشت. 2. بررسی چالش های رشد جمعیت بر روی شهرها جمعیت دربرگیرنده زمینه ها و موضوعاتی از ترکیب اجتماعی جمعیت است. مواردی نظیر وضعیت تأهل، موقعیت جغرافیایی، موقعیت آموزشی و تحصیلی، وضعیت خانواده، نژاد، زبان، مذهب، موقعیت اشتغال و نیروی انسانی، صنعت و... از جمله مواردی هستند که در قالب جمعیت شناسی اجتماعی مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرند (آشفته تهرانی، 1381، ص 57). در ادامه مطلب به برخی از چالش های رشد جمعیتی پرداخته می شود. 1ـ2. رشد جمعیت در سن کار: در اکثر کشورهای جهان سوم، بیکاری و بیکاری پنهان، در حال افزایش است. برنامه ریزان برای اشتغال کامل معمولاً برنامه ریزی می کنند،وایجاداهداف اشتغال به ندرت براساس پیش بینی رشد نیروی کار می باشد. برنامه ها معمولاً به تولید تأکید می ورزندتااشتغال(ساعی ارسی،1380،ص47). 2ـ2. افزایش سن مدرسه رو: تغییر توزیع سن یک جمعیت، هم در تقاضا برای آموزش و هم ظرفیت یک جامعه برای تأمین تقاضا را تحت شعاع قرار می دهد. ترکیب سن یک جمعیت معمولاً به وسیله باروری در گذشته تعیین می شود تا به وسیله مرگ و میر. اکثر کشورهای جهان سوم دارای سطوح بالای باروری می باشند، که در ساختار سنی جوان اثر می گذارد. تحت این شرایط اندازه مطلق نسبت به جمعیت در گروه های در سن مدرسه به طور زیاد افزایش می یابد. در عین حال، نسبت کاهش یابنده جمعیت از نسل های در سن کار باید نیازهای آموزشی جمعیت جوان در حال افزایش را تأمین کند. بدین سان، ظرفیت اجتماعی برای تأمین هزینه های آموزشی برای هر دانش آموز در گذشته کاهش یافته است(همان، ص 48). 3ـ2. کاهش رشد اقتصادی به وسیله رشد جمعیت: در اکثر کشورهای جهان سوم، رشد اقتصادی به وسیله رشد جمعیت کاهش می یابد. درحقیقت، رشد جمعیت، درآمد سرانه را کاهش می دهد. در این قبیل کشورها، رابطه بین جمعیت و روند توسعه ملاحظه نمی شود، ولی سرمایه گذاری موردنیاز برای محدود کردن اثر رشد جمعیت روی درآمد سرانه محاسبه می شود (همان، ص 51). 4ـ2. فشار جمعیت بر خدمات اجتماعی: افزایش جمعیت هزینه کارآیی و ماهیت خدمات اجتماعی و رفاهی دولت را در کشورهای جهان سوم تحت تأثیر قرار می دهد. فشار جمعیت ناشی از مهاجرت به نواحی شهری در کشورهای جهان سوم کاملاً مشهود است. در اکثر موارد،این مقوله، طبقه بندی بهداشت، آموزش و مسکن را تحت تأثیر قرار می دهد (همان، ص 53). 5ـ2. فشار جمعیت بر خدمات بهداشتی: رشد سریع جمعیت نیاز به خدمات بهداشتی را افزایش می دهد و شهرنشینی، تسهیلات پزشکی جاری را در ارائه خدمات به آنها با مشکل مواجه می کند. خدمات بهداشتی در کشورهای جهان سوم باید گسترش یابد تا بتواند نسبت ناکافی جاری خدمات به جمعیت را تأمین کند. در این کشورها، جمعیت با باروری بالا و با جمعیت نوزادان بالا، نیازمند افزایش تسهیلات پزشکی فزاینده می باشند. معیارهای بهداشت عمومی به مقیاس وسیعی با کاهش داخلی مرگ و میر مربوط می شود. خدمات بهداشتی شخصی به مثابه خدمات ناکافی ولی ضروری در این کشورها تشخیص داده می شود (همان، ص 57). 6ـ2. فشار جمعیت بر مسکن: تولید مسکن با افزایش جمعیت یا خانواده های تازه تشکیل یافته در ارتباط است. در کشورهای جهان سوم کمبودهای مسکن در رابطه با مهاجرت و شهرنشینی مورد توجه قرار می گیرد. یکی از نیازهای ناشی از رشد جمعیت، مسکن می باشد (همان، ص 58). 7ـ2. فشار جمعیت بر رفاه فردی یا خانواده: در برخی کشورهای جهان سوم، اثرات رشد جمعیت بر رفاه فردی و رفاه خانواده مورد توجه قرار می گیرد. برای مثال، سلامتی مادران و کودکان و توزیع منابع کمیاب بین اعضای خانواده های پرجمعیت حایز اهمیت است. اغلب این فشارها در تنظیم خدمات برنامه های تنظیم خانواده معقول بحث می شود. تعدادی از کشورهای جهان سوم، به طور غیرمستقیم، فشار جمعیت بر معیارهای زندگی فردی و خانواده را در سایر چالش های جمعیت مطرح می کنند (همان، ص 60). 7ـ2. تراکم بالای جمعیتی شهرها: برخی از کشورهای جهان سوم به پرسمان تراکم جمعیت شهری و یا منطقه ای توجه کرده اند. تراکم جمعیت در شهرها و مناطق به نبود سیاست های جامع جمعیتی و به ویژه به نبود سیاست های مهاجرتی مربوط می شود(همان، ص 62). 9ـ2. سطح زندگی پایین جمعیت: در کشورهای جهان سوم، سطح زندگی با معیارهای زندگی سالم همخوانی ندارد. سطح زندگی پایین باعث کاهش کیفیت زندگی مردمان این کشورها می شود. نبود همخوانی بین جمعیت و توسعه، سطح زندگی، جمعیت را در سطوح پایین نگه می دارد. 10ـ2. فشار جمعیت بر منابع: در کشورهای جهان سوم، محدودیت منابع غذایی، انرژی، آب و... از یک سو، و افزایش جمعیت و بالا بودن میزان های رشد جمعیت از دیگر سو، موجب عدم تعادل بین جمعیت و منابع می شود. کمبود منابع بر بهداشت و تغذیه جامعه اثرات سوئی دارد. یکی از پیامدهای مستقیم رشد جمعیت، فشار بر ذخایر و منابع آب در جهان به طور عام و جوامع رو به توسعه به طور خاص است. افزایش جمعیت، تغییر الگوهای مصرف، بالا رفتن سطوح بهداشت فردی و... همگی مصرف آب را افزایش می دهند. رشد جمعیت نه تنها نیازهای آب انسان ها را افزایش می دهد، بلکه به تسریع مشکلات محیطی چرخه آب به عنوان یک دستاورد تولید بیشتر غذا و سوخت کمک می کند. ازجمله این مشکلات، می توان به از بین رفتن جنگل ها و سایر استفاده های نامناسب و مخرب از زمین، افزایش زباله، استفاده از سموم دفع آفات و کودهای شیمیایی و افزایش گازهای گلخانه ای اشاره کرد که موجب گرم شدن آب و هوای جهانی می شود. بسیاری از این فعالیت ها علاوه بر اینکه امکان ذخیره سازی را بسیار محدود می کنند، آب های موجود را نیز آلوده می سازند (شیخی، 1375، ص 171). 11ـ2. پرسمان سالخوردگی جمعیت: در کشورهای جهان سوم به علت افزایش خدمات بهداشتی و درمانی و مهار مرگ و میر و درنتیجه، افزایش امید به زندگی در این کشورها، به تدریج جوانی جمعیت به پدیده سالمندی جمعیت تبدیل می شود. نسبت های اجتماعی از یک سو و نبود امکانات نگه داری از جمعیت سالخورده از سوی دیگر، پرسمان های خاص را برای جمعیت در پیش خواهد داشت. 12ـ2. پرسمان مهاجرت: در کشورهایی که میزان رشد طبیعی جمعیت آنها بالاتر از میزان رشد اقتصادی آنهاست، اقدام به مهاجرت وجود دارد. مهاجرت با پدیده شهرنشینی عجین است. همواره به دنبال توسعه شهرنشینی، مهاجرت صورت می گیرد. به تعبیری دیگر، همیشه به دنبال مهاجرت، توسعه شهرنشینی معنا و مفهوم پیدا می کند. مهاجرت نشانه و نمادی از تفاوت های گسترده در شرایط اقتصادی و اجتماعی بین مبدأ و مقصد می باشد (همان، ص 97). 13ـ2. تأثیر مهاجرت بر محیط زیست: پدیده مهاجرت بر محیط زیست تأثیر متقابل بر یکدیگر دارند. مهاجرت به مثابه یکی از ارکان عمده جمعیت شناسی، جایگاه مهمی در افزایش و کاهش و نیز رشد طبیعی در جوامع مختلف پیدا کرده است.مهاجرت همچنین بر محیط زیست تأثیر دارد و تراکم جمعیت، آلودگی، بی سازمانی اجتماعی، بروز انحرافات جدید و... از آثار آن به شمار می رود. محیط های جدید و شهری بر ویژگی های رفتاری، کنش های اجتماعی و چگونگی شخصیت افراد نیز تأثیر می گذارد؛ ازجمله روی رفتار باروری جمعیت مهاجر تأثیر بسزایی دارد (همان، ص 94). 14ـ2. پدیده حاشیه نشینی: دو پدیده شهرنشینی و مهاجرت به عنوان پیامدهای رشد جمعیت از یک سو، و تغییرات اجتماعی از سوی دیگر، به طور وسیعی در نقاط مختلف جهان در جریان است. کشورهای جهان سوم که در آنها شهرنشینی در مدت کوتاهی به طور وسیع صورت گرفته است، از مشکلات و نتایج آن اغلب در رنجند؛ چراکه شهرنشینی با رشد صنعتی شدن در این کشورها شکل نگرفته است. گسترش انحرافات،افزایش بیکاری،آلودگی محیط زیست و حاشیه نشینی ازجمله پیامدهای مستقیم شهرنشینی در این جوامع می باشد (همان، ص 145). 15ـ2. فقر و ناهنجاری های اجتماعی: میزان بالای رشد جمعیت، عامل عمده فقر در کشورهای در حال توسعه است. رشد تولید ناخالص داخلی در کشورهای صنعتی به معنای بالا رفتن میزان درآمد سرانه برای مردم آن کشورهاست. درحالی که چنین تناسب و برابری درباره کشورهای رو به توسعه وجود ندارد. یکی از راه های بالا بردن سطح زندگی کشورهای رو به رشد، پایین آوردن میزان رشد جمعیت می باشد. رشد جمعیت با موضوعاتی همچون توسعه و سیاست گذاری های عمومی دولت ها در ارتباط است. رشد سریع جمعیت فشارهای بیشتری بر منابع موجود وارد می کند و در بسیاری از کشورها که مردم برای معیشت خود بیشتر به کشاورزی وابسته هستند، افزایش جمعیت در آنها، توازن بین منابع طبیعی و جمعیت را تهدید می نماید. رشد سریع جمعیت همچنین آهنگ شکل فعلی تحول اقتصادی ـ اجتماعی را پیچیده تر می نماید (همان، ص 150). 3. فرصت ها و چالش های جمعیت بر شهرها در ادامه بحث، نگارنده به طور اجمالی به فرصت ها و چالش های افزایش جمعیتی شهرها پرداخته و به فرصت ها و چالش های موجود در این زمینه اشاره کرده است. جدول 2: فرصت ها و چالش های رشد جمعیت بر شهرها
| چالش ها | فرصت ها |
| - افزایش مهاجرت ها - فشار جمعیت بر خدمات بهداشتی - فشار جمعیت بر مسکن - فشار جمعیت بر رفاه فردی و خانواده - فشار جمعیت بر غذا و تولیدات کشاورزی -تراکم بالای شهرنشینی - پیدایش حاشیه نشینی در اطراف شهرها -فشار جمعیت بر محیط زیست -فقر و ناهنجاری های اجتماعی - فشار جمعیت بر منابع - ترافیک سنگین در شهرها - سطح زندگی پایین در شهرها - بیکاری - مهاجرت - کاهش خدمات شهری - آلودگی زیست محیطی - کاهش امنیت اجتماعی | - تأمین منابع انسانی - جوانی جمعیت - اقتصاد پویای شهری -نیروی کار ارزان |
(مأخذ: نگارنده) 1ـ3. آثار مثبت جمعیت: با توجه به اینکه بیشترین فراوانی جمعیتی مربوط به دهه 60 است و بعد از آن در دهه هفتاد سیاست های تنظیم خانواده در کشور باعث روی آوردن بیشتر خانواده های ایرانی به تک فرزندی گردید، از نظر نگارنده، این وضعیت به طور طبیعی در سال های آتی جمعیت کشور را به جمعیت پیر و سالخورده مبدل و کشور را دچار بحران خواهد نمود. از نظر نگارنده، نکات و اثرات مهم افزایش جمعیت در کشور به شرح زیر است: ـ جلوگیری از پیر شدن جمعیت کشور؛ ـ جوان شدن جمعیت کشور و تأمین منابع انسانی و کارآمد در تخصص های مختلف برای پیشرفت کشور؛ ـ فعالیت جمعیت شهری و روستایی و رونق گرفتن بخش تولیدی کشور و درنتیجه، رشد صادرات غیرنفتی؛ ـ سامان دهی جمعیت و به کارگیری آن در ارتقای امنیت ملی؛ ـ رشد حیات اقتصادی شهرها با توجه به فعالیت های مختلف جمعیتی؛ ـ ظرفیت بالقوه جمعیتی در برابر تهدیدها و حملات کشورهای خارجی؛ ـ تأمین منابع انسانی کشورهای همسایه به دلیل پیری جمعیت و ارزآوری برای کشور؛ 2ـ3. روند جمعیت شهرنشینی از سال 1335 تا 1390: اگر نگاهی به رشد شهرنشینی در کشور بیندازیم، خواهیم دید که از سال 1335 تا 1390 روند شهرنشینی رشد داشته و سالیانه بر تعداد شهرنشینان افزوده می شود تا آنجا که در آخرین سرشماری که درسال 90 صورت گرفت 4/71 درصد مردم در شهرهای کشور سکونت داشته و فقط 6/ 29 درصد ساکن روستاها هستند. در جدول (3) روند جمعیت شهری ایران طی سال های 1335 تا 1390 آورده شده است: جدول 3: جمعیت کل شهری، درصد و نرخ رشد در هفت دوره سرشماری (1335ـ1390)
| نرخ رشد | نرخ شهرنشینی (درصد) | جمعیت شهری | جمعیت کل | سال |
| - | 4.31 | 5997161 | 18954704 | 1335 |
| 9.4 | 39 | 9714612 | 25078923 | 1345 |
| 5 | 47 | 15854680 | 33708744 | 1355 |
| 4.5 | 3.54 | 26952894 | 49445019 | 1365 |
| 1.3 | 3.61 | 36808400 | 60055519 | 1375 |
| 7.2 | 6.69 | 48242797 | 69286913 | 1385 |
| 6.1 | 4.71 | 75142939 | 75768148 | 1390 |
(نظریان، 1391، ص 150) 3ـ3. مهاجرت معکوس (از روستا به شهرها یا از شهرهای بزرگ به شهرهای کوچک): در لایحه برنامه پنجم توسعه ایران، یک ماده به توسعه روستایی اختصاص دارد که به صورت مفصل در 13 بند به موضوعاتی مانند به سازی روستاها، ارتقای شاخص های توسعه روستایی و حمایت مالی کشاورزان از طریق اعطای تسهیلات و همچنین گسترش بیمه اجتماعی روستاییان پرداخته است. بر اساس این ماده، دولت مکلف است به منظور بهبود وضعیت روستاها در زمینه سیاست گذاری، برنامه ریزی راهبردی و نظارت و هماهنگی بین دستگاه های اجرایی، ارتقای سطح درآمد و کیفیت زندگی روستاییان و کشاورزان و کاهش نابرابری های موجود بین جامعه روستایی و عشایری و جامعه شهری حمایت لازم را از اقداماتی که در این ماده ذکر شده به عمل آورد. همچنین مقرر شده است شاخص های توسعه روستایی و ارائه خدمات نوین و تهیه برنامه اولویت بندی خدمات روستایی با توجه به شرایط منطقه ای و محلی ارتقا یابد. دولت باید از گسترش کشاورزی صنعتی و صنایع روستایی با اولویت توسعه خوشه ها و زنجیره های صنعتی، کشاورزی کوچک و متوسط که بخش اعظم نهادها و عوامل تولید آن در جغرافیای روستایی وجود دارد و همچنین صنایع دستی و خدمات گردشگری و ایجاد و توسعه بازارهای محلی با اولویت مراکز دهستان های دارای قابلیت توسعه حمایت کند. ازجمله عواملی که می تواند بر مهاجرت معکوس و به تبع آن، توسعه روستایی کمک نماید، بحث فناوری اطلاعات و ارتباطات خواهد بود؛ چراکه براساس شواهد، بسیاری از مهاجرت های صورت گرفته از روستا و یا شهرهای کوچک به کلان شهرها، نبود امکانات زیرساختی و همچنین امکانات و فناوری جدید می باشد. پدیده فناوری اطلاعات و ارتباطات روستایی که اولین بار در کشور هند و در امور کشاورزی مورد استفاده قرار گرفت، پس از آن در کشورهایی همچون سنگال، آمریکا و کانادا دنبال شد. این تجربه در ایران نیز اولین بار در روستای شاهکوه در سال 1379 مورد استفاده و بهره برداری قرار گرفت. پدیده فناوری اطلاعات می تواند کمک شایان توجهی در بخش های مختلف آموزشی، زیست محیطی و... به روستاییان نماید. تحقق این مهم باعث افزایش بهره وری نیروی کار و درنتیجه، نیل به توسعه روستایی و به تبع آن توسعه کشور خواهد شد (www.wikipedia.org). 4ـ3. سیاست های کنترل جمعیت بر زندگی شهرنشینان: آنچه که می توان در رابطه با رشد جمعیت شهرها متذکر شد، این است که بعد از سیاست های کنترل جمعیت و تنظیم خانواده در سطح شهرها، خانواده های شهرنشین بخصوص در کلان شهرها به سوی تک فرزندی روی آورده و نرخ رشد سالیانه جمعیت شهرنشینی کاهش یافته است، ولی نکته قابل تأمل این است که روزبه روز مهاجرت های روستایی به سوی شهرها افزایش یافته و ترکیب جمعیتی شهرها را بر هم می زند. ازاین رو، مدیران و برنامه ریزان شهری مجبور خواهند شد شهر را در ارتباط با سیل عظیم مهاجرت های روستایی آماده سازند. این امر، کاری بسیار مشکل و پیچیده است؛ چراکه هر شهر زیرساخت ها و ظرفیت های مشخصی برای پذیرش جمعیت در خود دارد و اگر از سقف جمعیتی متناسب با هر زیرساخت ها و ظرفیت های موجود فراتر رود، خودبه خود مدیران و برنامه ریزان شهری با بحران و چالش های عدیده ای برای برآورده ساختن نیازهای ساکنان شهرها مواجه می شوند و جمعیت مهاجر به شهرها بر منابع، مسکن، ترافیک، خدمات، آلودگی زیست محیطی و... فشار وارد کرده و شهرها را از مسیر شهرهای پایدار خارج می سازند. پس در این زمینه باید قوانینی در رابطه با مهاجرت روستا ـ شهری وضع شود و امکانات و تسهیلاتی برای روستاییان فراهم گردد تا روستاییان رغبت بیشتری برای ماندن در روستاها پیدا کرده و به کار و فعالیت در روستا مشغول شوند تا از این طریق، هم از روند گسترش شهرنشینی کاسته شود و هم چرخه تولید ملی که روستاییان نقش بسیار مهمی در آن ایفا می کنند شکوفا شده و کشور را از واردات محصولات کشاورزی و دامی بی نیاز کنند و ضمن افزایش سهم صادرات غیرنفتی ما در جهان، کشور را به سوی پیشرفت و آبادانی سوق دهند. از نظر نگارنده، افزایش جمعیت شهرها که به تبع آن، رشد توسعه شهرها را در پی خواهد داشت، باعث کاهش هزینه های شهر خواهد شد. این امر، منوط به توزیع فضایی مناسب جمعیت و برقراری عدالت اجتماعی در سطح شهرها خواهد بود. با این کار، می توان با نگاهی خوش بینانه به افزایش جمعیت، امکانات و بسترهای یک زندگی سالم را برای جمعیت اضافه شده فراهم کرد. افزایش جمعیت اگر به طور صحیح سامان دهی شود، پویایی شهرها را به دنبال خواهد داشت و یک کشور با پشتوانه نیروی جمعیتی جوان می تواند قله های پیشرفت و ترقی را یکی پس از دیگری فتح کند. نتیجه گیری و راهکارها با توجه به نظریات مختلف جمعیتی، می توان از «جمعیت» هم به عنوان فرصت نام برد؛ درصورتی که بسترهای لازم برای فعالیت همه جانبه جمعیت وجود داشته باشد و از آن به طور بهینه استفاده شود و هم از آن به عنوان یک چالش یاد کرد؛ زمانی که هیچ گونه برنامه ای برای افزایش جمعیت تجویز نشده باشد. افزایش جمعیت بدون برنامه ریزی، مخاطرات و مشکلات اساسی را در جنبه های مختلف (ازجمله بیکاری، ناامنی، فساد و...) برای یک کشور در پی خواهد داشت. در منابع گوناگون، از جمعیت به عنوان عاملی اثرگذار در قدرت جوامع یاد شده و جایگاه ویژه ای برای آن در نظر گرفته شده است. در رابطه با کشور ایران، باید این نکته مهم را یادآور شد که جمعیت ایران با روند کنونی، در سال های آتی به سمت کشوری پیر و سالخورده تبدیل خواهد شد که مشکلات عدیده ای ازجمله پیری جمعیت، کمبود نیروی جوان و فعال، کاهش تولید کشور (به علت کاهش نیروی انسانی)، و تهدیدهای نظامی علیه کشور (به دلیل کاهش نیروهای نظامی) را به دنبال خواهد داشت. به همین منظور، برنامه ریزی مدون و صحیح و بسترسازی لازم برای جمعیت گامی مؤثر در راستای توسعه پایدار شهری خواهد بود. در پایان بحث، برای شهرهای پایدار در رابطه با جمعیت، راهکارهایی به شرح زیر ارائه شده است: ـ تجدید نظر در سیاست های کنترل جمعیت و تنظیم خانواده با رویکرد جلوگیری از پیری جمعیت؛ ـ سیاست های تشویقی دولت برای افزایش جمعیت از طریق مزایا و تسهیلات ویژه برای خانواده ها؛ ـ آماده ساختن زیرساخت ها، اشتغال و... در شهرها متناسب با جمعیت پذیری؛ ـ سیاست های تشویقی دولت برای مهاجرت معکوس، یعنی از شهر به روستا، به منظور تعادل بخشی بین جمعیت روستا و شهر در راستای توسعه پایدار شهری؛ ـ قانون گذاری در ارتباط با سقف جمعیتی مشخص برای شهرها و پذیرش جمعیت مهاجر؛ ـ تجدید نظر در رابطه با شهرهای جدید و مهیا ساختن این شهرها برای جمعیت مهاجر روستایی؛ ـ دادن تسهیلات و امکانات به روستاییان کشور برای رونق کشاورزی و دامداری در روستاها برای جلوگیری از مهاجرت به شهرها؛ ـ ایجاد اشتغال پایدار در مناطق روستایی به منظور جلوگیری از مهاجرت نسل جوان روستاها به شهر در راستای توسعه پایدار شهری. منابع آشفته تهرانی، امیر (1381)، جمعیت شناسی و تحلیل جستارهای جمعیتی، تهران، گسترده. اطاعت، جواد، «جمعیت و توسعه پایدار در ایران» (1390)، رفاه اجتماعی، سال یازدهم، ش 42. الهی، همایون (1367)، امپریالیسم و عقب ماندگی، تهران، شرکت انتشاراتی افست. برآبادی، محمود، «توسعه پایدار شهری» (1383)، شهرداری ها، سال ششم، ش 61. بهنام، جمشید (1348)، جمعیت شناسی جهان، تهران، سمت. پاتر، رابرت و سلی لوید ایونز (1384)، شهر در جهان در حال توسعه، ترجمه کیومرث ایراندوست و همکاران، تهران، سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور. پورموسوی، موسی، «پارادایم توسعه پایدار شهری و پایداری شهری» (1385)، آبادبوم، ش 6. خرازی، محسن، «کنترل جمعیت و عقیم سازی» (بهار 1379)، فقه اهل بیت، ش 21، ص 41ـ69. رجبیان، زهره، «کنترل موالید از دیدگاه اسلام» (فروردین و اردیبهشت 1386)، حوراء، ش 24. رهنما، محمدرحیم (1388)، برنامه ریزی مناطق مرکزی شهرها (اصول، مبانی، تئوری ها، تجربیات و تکنیک ها)، مشهد، دانشگاه فردوسی. ساعی ارسی، ایرج، «پرسمان های اقتصادی ـ اجتماعی جمعیت ایران: یک جستار نظری» (1389)، جامعه شناسی، ص 69ـ97. ساعی ارسی، ایرج (1380)، ملاحظات جمعیتی در برنامه ریزی های توسعه در ایران، ابهر، دانشگاه آزاد اسلامی. شیخی، محمدتقی (1375)، جمعیت شناسی اقتصادی و اجتماعی، تهران، شرکت سهامی انتشار. شیخی، محمدتقی (1372)، در زمینه جامعه شناسی جمعیت، تهران، سفیر. شیعه، اسماعیل (1383)، با شهر و منطقه در ایران، تهران، دانشگاه علم و صنعت ایران. عابدین درکوش، سعید (1387)، درآمدی به اقتصاد شهری، چ نهم، تهران، نشر دانشگاهی. قدیمی، حجت الله، «فناوری اطلاعات و مدیریت توسعه شهری» (1379)، شهرداری ها، سال دوم، ش 23. قربانی، مهدی و همکاران، «بررسی تغییرات جمعیتی و اثرگذاری های آن بر تغییرات کاربری اراضی (مطالعه موردی: منطقه بالاطالقان)» (1389) مرتع و آبخیزداری، دوره شصت و سوم، ش 1، ص 75ـ88. کاظمی، موسی (1379)، توسعه پایدار شهری: مطالعه موردی قم، مجموعه مقالات اولین همایش مدیریت و توسعه شهری پایدار در نواحی شهری تبریز. کتابی، احمد (1364)، نظریات جمعیت شناسی، تهران، اقبال. کلاهی رسول (1349)، جغرافیای جهان سوم، بنیان های اجتماعی و مشخصات اقتصادی، شیراز، دانشگاه شیراز. مرصوصی، نفیسه و رحمت الله بهرامی، (1389)، توسعه پایدار شهری (جزوه درسی دانشگاه پیام نور). موحد، علی «توسعه پایدار شهری» (1379)، مسکن و انقلاب، ش 91. مینایی، حسین، یعقوب زهدی، «بررسی میزان تأثیر انسجام اجتماعی و تغییرات جمعیتی بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران» (1391)، راهبرد دفاعی، سال دهم، ش 39، ص 73ـ112. نظریان، اصغر (1391)، پویایی نظام شهری ایران، چ سوم، تهران، مبتکران. نوریان، فرشاد، «کاربرد سیستم اطلاعاتی در مدیریت برنامه ریزی شهری در ایران» (1379)، مدیریت شهری، ش 4. Jenks, Mike & Jones Colin (ed) (2010), Dimension of the Sustainable City, CRC Press. Junk, W (1964), Population Crisis-and the use of World, Resourse Publishers the Hague یونس شاکری: دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری دانشگاه یزد. معرفت - سال بیست و دوم ـ شماره 189 ـ شهریور 1392، 73ـ88. انتهای متن/
