سیمای جهانی حافظ در بیستونهمین همایش بینالمللی یادروز حافظ بررسی شد.
بهگزارش روابطعمومی دانشگاه شیراز، همزمان با بیستم مهرماه، روز بزرگداشت حافظ شیراز، نشستهای علمی بیستونهمین همایش بینالمللی یادروز حافظ با محوریت موضوعی «سیمای جهانی حافظ»، با همکاری دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شیراز برگزار شد.
دکتر سعید حسامپور، رئیس مرکز حافظشناسی و دبیر علمی این رویداد، در آغاز نشستهای علمی یادروز حافظ که صبح یکشنبه در سالن فرهنگ مرکز اسناد و کتابخانه ملی منطقه جنوب کشور (شیراز) برگزار شد، با یادآوری اینکه موضوع علمی محوری یادروز حافظ «بررسی سیمای جهانی» این شاعر اختصاص دارد، تأکید کرد: موضوع یادروز امسال سیمای جهانی حافظ در نظر گرفته شده؛ چراکه حافظ شاعری است که آوازه او حتی در زمان حیاتش از ایران فراتر رفته و اندیشه و شعرش مخاطبان شرق و غرب را تحت تأثیر قرار داده است.
رئیس دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شیراز با اشاره به نقدهایی که برخی در زمان شاه شجاع بر شعر حافظ داشتهاند، توضیح داد: افرادی میگفتند شعر حافظ ارتباط عمودی و ساختاری مناسبی ندارد؛ اما حافظ کاملاً خودآگاه بود و میدانست که شعرش جایگاه جهانی دارد و برای مخاطبان خارجی نیز جذاب است. همین موضوع باعث شد اندیشمندانی از شرق، مانند تابور و اقبال لاهوری و از غرب، مانند گوته و امرسون، پیرو اندیشه او باشند.
دکتر حسامپور گزارشی از فعالیتهای مرکز حافظشناسی ارائه داد و گفت: مرکز حافظشناسی در طول ۲۹ سال گذشته، ۲۹ یادروز حافظ را برگزار کرده است و کلاسهای آزاد حافظخوانی مرکز همهروزه طی این سالها در حافظیه برگزار شده است و بهطور میانگین، حدود ۶۰۰ نفر در هر فصل در این کلاسها شرکت داشتهاند. این کلاسها حتی در صورت مشکلات ساختمانی یا تغییر مکان، قطع نشدهاند و همکاری با دانشگاهها و مراکز دیگر برقرار بوده است.
وی درباره فعالیتهای پژوهشی و فرهنگی مرکز حافظشناسی نیز افزود: این مرکز فعالیتهای مختلفی در طول این سالها داشته است؛ ازجمله اینکه به حافظپژوهان برجسته، نشان درجه یک حافظشناسی داده است؛ توانسته فرصتهای مطالعاتی برای پژوهشگران فراهم کند، کتابهای سال حافظ را معرفی و حافظپژوهان برجسته را تقدیر کند. نشستهای علمی حافظانه این مرکز نیز بهصورت ماهانه برقرار است.
رئیس دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شیراز در ادامه از برگزاری نشستهای ویژه در آبان خبر داد و گفت: علاوه بر نشستهای علمی یادروز حافظ امسال، در ۲۶ و ۲۷ آبان میزبان ۵۰ ایرانشناس برجسته از سراسر جهان خواهیم بود. محورهای این نشست شامل نقش حافظ در گسترش فرهنگ و تمدن ایران، جایگاه حافظ و شیراز در توسعه گردشگری، و تأثیر حافظ از شرق تا غرب است. همچنین نشست ویژهای در تخت جمشید با محور کوروش برگزار خواهد شد.
مدیر مرکز حافظشناسی اظهار امیدواری کرد: نشست امروز و نشستهای آینده بتواند درک عمیقتری از حافظ و اندیشههای او به علاقهمندان ارائه دهد و یادروز حافظ را به رویدادی تأثیرگذار در معرفی سیمای جهانی او تبدیل کند.
وی در پایان، ضمن قدردانی از دستاندرکاران برگزاری این رویداد، بهویژه ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی، دانشگاه شیراز و مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس، اعلام کرد: طی دو نشست علمی بیستونهمین یادروز حافظ که امروز ترتیب یافته است؛ هفت سخنرانی با حضور استادان و پژوهشگران برجسته درپیوند با موضوع محوری یادروز حافظ ارائه خواهد شد.
حافظ، شاعر مشترک شرق و غرب؛ بازتاب غزلهای او در سرزمینهای ترکزبان
دکتر مهری باقری، استاد پیشکسوت دانشگاه تبریز نیز در بیستونهمین یادروز حافظ از نفوذ چندوجهی این شاعر بزرگ در فرهنگ و ادبیات کشورهای ترکزبان سخن گفت و حافظ را «شاعری جهانی با زبانی موسیقایی و خیالانگیز» توصیف کرد.
وی غزلهای این شاعر را از شاهکارهای بیبدیل ادبیات جهان دانست و با اشاره به صور خیال بدیع، زبان موسیقایی و ترکیبهای واژگانی نوآورانه در شعر حافظ گفت: حافظ توانسته است نسلهای بسیاری از اهل ادب در شرق و غرب را تحت تأثیر قرار دهد.
به گفته دکتر باقری، پیشینه تاریخی و روابط فرهنگی و تجاری ایران با سرزمینهای ترکزبان، زمینه گسترش نفوذ حافظ در این مناطق را فراهم کرده است. او افزود: حافظ بر فضای فرهنگی کشورهای آسیای میانه از جمله تاجیکستان، ازبکستان، ترکمنستان و قرقیزستان تأثیر عمیقی گذاشته است.
این استاد دانشگاه تبریز درباره تاریخچه نفوذ حافظ در میان ملتهای ترکزبان توضیح داد: «از دورهی تیموری، قالب غزل فارسی با الهام از حافظ در آسیای میانه رواج یافت و در دوره عثمانی به اوج خود رسید؛ تا آنجا که برخی سلاطین عثمانی همچون سلطان سلیمان به پیروی از حافظ، غزلیاتی سرودند.»
او با اشاره به میراث مکتوب و هنری بازمانده از این تأثیرات گفت: نسخ خطی و چاپی دیوان حافظ در این مناطق به وفور یافت میشود و آثار متعددی از جمله ترجمهها، شرحها و حتی نگارگریها و آثار تجسمی برگرفته از اشعار او پدید آمده است.
دکتر مهری باقری در پایان سخنان خود به بازتاب شعر حافظ در فرهنگ عامهی ترکزبانان اشاره کرد و افزود: نفوذ حافظ تنها در متون ادبی نیست؛ بلکه در تفأل به غزلهای او، ضربالمثلها، اصطلاحات بومی، موسیقی عاشیقها و قوالیهای آیینی نیز میتوان ردپای شاعر شیراز را یافت.
شعر و ادب فارسی در هر بنبستی در را به روی ایرانیان گشوده است
دکتر حجتالله ایوبی، مشاور عالی وزیر و رئیس مرکز بینالملل وزارت میراثفرهنگی نیز در سخنرانی خود با موضوع «حافظ و دیپلماسی معنا» با اشاره به آخرین نوشتهاش درباره نظریات آلن تورن، اظهار کرد: این جامعهشناس که در اندیشه بسیار به عرفان شرقی نزدیک شده، نوید زیست کنشگری متفاوت را برای قرن بیستویکم داده است؛ قرنی که عصر انسان، ارتباط، عشق و عاطفه است.
وی ادامه داد: تورن نامی برای این کنشگر نیافته و صرفا آن را «سوژه» یا کنشگر فعال نامیده است.
دکتر ایوبی گفت: اگر تورن حافظ را میشناخت، بیتردید نام کنشگر قرن بیستویکمی مدنظر خود را «رند» میگذارد؛ فردی که آینه را به سوی خود میگیرد و در پی یافتن گنج وجودی خویش است تا به زندگی معنا بخشد.
این استاد دانشگاه تهران افزود: کنشگر بیپروای تورن و رند حافظ، از جامعه و رسومی که خویشتن انسان را زیر چرخهای خود خرد میکند، نمیهراسد و از این راه است که به هویت و فرهنگ اصیل خود بازمیگردد.
او با تأکید بر انطباق رند حافظ بر کنشگر آلن تورن، توضیح داد: بشر برای تسخیر جهان، ماشین، نظامات اجتماعی، طبقات و احزاب را آفرید، اما خود در دام آنان اسیر شد و انسانهای بسیاری قربانی این ساختارها گردیدند.
مشاور عالی وزیر میراثفرهنگی تأکید کرد: درحالیکه عمده جامعهشناسی در پی پاسخ به چگونگی سازگاری با نظام حاکم است، آلن تورن «پایان جامعه» و شورش علیه آن را مطرح میکند.
دکتر ایوبی عنوان کرد: «رند عالمسوز» حافظ با این نگرش در شورش علیه جامعه اشتراک مفهومی دارد.
وی گفت: از قرن هجدهم تا بیستم، انسان بهعنوان کنشگری عقلانی و عاری از عاطفه تصور میشد، اما به تعبیر تورن، قرن بیستویکم عصر جهان فرامدرن و ارتباط انسان با انسان است.
دکتر ایوبی ادامه داد: در این عصر باید «دیگری» را درک کنیم و بدانیم که تفاوتها مایه تفاخر نیست.
او گفت: کنشگر فعال آلن تورن بر ویرانههای جهان قرنهای ۱۸ تا ۲۰ سربرمیآورد و در پی دگرگونی جهانی است که بر محور عشق و عاطفه میچرخد.
مشاور عالی وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی تأکید کرد: این بیت حافظ که «رند عالمسوز را با مصلحتبینی چه کار»، بیانگر همان اندیشهای است که کنشگر کنونی اگرچه جامعهستیز نیست، در برابر رسومِ سلبکننده هویت، «نه» میگوید.
وی گفت: معتقدم اگر آلن تورن حافظ را میشناخت، این بیت را بارها در کتاب «پایان جامعه» خود نقل میکرد.
استاد دانشگاه تهران در پایان افزود: رند، هم عاشق است و هم هوشیار؛ او عشق را با دیوانگی درمیآمیزد و به «رند عالمسوز» میرسد که در جستوجوی بازگشت به خویش و دگرگونی جامعه است.
مشاور عالی وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی با اشاره به پیوند ناگسستنی مردم ایران با شعر و ادبیات گفت: در شرایطی که راهها بسته میشود، شعر و ادبیات فارسی است که درها را میگشاید.
وی افزود: شعر بر زبان مردم ما جاری است و این هنرِ مردم ایران است؛ ما تنها ملتی هستیم که آرامگاه شاعران خود را زیارت میکنیم.
دکتر ایوبی اظهار کرد: سخن گفتن و نوشتن، دو نماد تفکر و تمدن هستند و ایرانیان سخن را به اوج رسانده و نماد دوم را به هنر خوشنویسی تبدیل کردهاند.
او با اشاره به برگزاری «شب حافظ» در پاریس، گفت: کاخ ورسای سالنی دارد که حتی با خرید بلیت نیز به روی عموم بسته است؛ اما با نام حافظ، این در به روی ما گشوده شد و ما «شب حافظ» را در آن مکان تاریخی برگزار کردیم.
حافظ، شاعر جهانی صلح و دوستی در آینه رمان معاصر عربی
استاد زبان و ادبیات عرب دانشگاه شیراز نیز در این مراسم در ارائه مقاله خود با عنوان «سیمای حافظ در رمان معاصر عربی» گفت: ادیبان و روشنفکران عرب، نخست از طریق ترجمهی دیوان او و سپس با مطالعه آثاری مستقل در باب زندگی و اندیشهاش، با عالم فکری حافظ آشنا شدند و این آشنایی به خلق آثاری بدیع در قلمرو داستاننویسی معاصر عربی انجامید.
دکتر حسین کیانی در ادامه سخنانش به چند شاعر و نویسنده عرب زبان اشاره کرد ازجمله: نجیب محفوظ، برندهی مصری جایزهی نوبل ادبیات، در شاهکار خود ملحمة الحرافیش «۱۹۷۷» (حماسه عیّاران)، با جسارتی ستودنی، سیزده بیت از غزلهای حافظ را با زبان و آهنگ اصیل فارسی در بافت رمان خود جای داده است. غادة العَبسی، نویسندهی مصری، دررمان لیلة یلدا «۲۰۱۸» رویکردی متفاوت و زیستمحور را در پیش میگیرد. او زندگی حافظ را از زبان خود شاعر روایت میکند و در این مسیر، در پی کشف راز جاودانگی او برمیآید.
سومین ادیبی که دکتر کیانی از او نام برد عباس لطیف، داستاننویس عراقی است که در رمان العروج إلی شیراز «۲۰۲۵» با نگاهی متأثر از فضای تلخ جنگ ایران و عراق، به سراغ حافظ میرود. او در این اثر، حافظ را بهعنوان «شاعری جهانی» معرفی میکند که پیامآور صلح، دوستی و تفاهم میان ملتهاست.
وی در پایان تصریح کرد: بازتاب سیمای حافظ در رمان معاصر عربی، نشاندهندهی نفوذ عمیق و پایدار اندیشهی حافظ در جهان عرب، قدرت کلام حافظ در سخن گفتن با دلهای بشری در هر زمان و مکان، و همچنین ظرفیت ادبیات داستانی در ایجاد دیالوگ بین فرهنگهاست. از نجیب محفوظ تا غادة العبسی و عباس لطیف، هر یک به سهم خود، قطعهای از این پازل فرهنگی را کامل کردهاند و نشان دادهاند که حافظ تنها از آنِ شیراز نیست، بلکه سرمایهای مشترک برای همهی انسانهای آزاده و اهل اندیشه در سراسر جهان است.
حافظ در گستره ادبیات جهان
دکتر فریده پورگیو، استاد پیشکسوت زبان و ادبیات انگلیسی دانشگاه شیراز نیز سخنان خود را با اشاره به نقش تعاملی زبان در تعامل انسانی آغاز کرد.
او تاریخ، فرهنگ، آداب و رسوم، دین و مذهب و تجارت را از مؤلفههای مهم زندگی انسان دانست که با زبان گسترش پیدا میکنند و بدین ترتیب ترجمه از زبانی به زبان دیگر، عوامل جامعه انسانی را به کار میگیرد تا زندگی ادامه یابد.
این استاد دانشگاه، پس از بحث از زبان، به نقش پراهمیت ادبیات و به خصوص اشعار کلاسیک پرداخت و گفت: ادبیات سهمی بزرگ در فرهنگ ملتها دارد و اشعار کلاسیک مایه افتخار هر قومی است.
دکتر پورگیو با این مقدمه به جایگاه حافظ بهعنوان یکی از بزرگترین و نامآورترین شاعران ایران اشاره کرد و ترجمه اشعار او به زبانهای مختلف را نشانه همین جایگاه رفیع حافظ دانست.
سپس او به تاریخ ترجمه اشعار حافظ به زبان انگلیسی و تأثیر آن ترجمهها در ادبیات انگلیسی در دورههای مختلف پرداخت.
حضور حضرت حافظ در سرزمین هندوستان
دکتر بلرام شکلا، استاد دانشگاه دهلی و رایزن فرهنگی هند نیز در بیستونهمین یادروز حافظ به ایراد سخنرانی پرداخت و گفت: هیچ عرصهای گستردهتر از شبهقاره هند برای شکوفایی زبان و ادب فارسی وجود نداشته است.
دکتر شکلا به پیوند دیرینهای که در دوران میانه هند با زبان فارسی برقرار بوده است اشاره کرد و آن را سبب تأثیر زبان و ادب فارسی در شبه قاره هند دانست؛ تاثیری که هرگز زدوده نخواهد گشت.
وی گفت: ازجمله مهمترین رخدادهای مربوط به زبان و ادبیات فارسی در هند، چاپ متون کهن فارسی در هند است.
رایزن فرهنگی هند گفت: بسیاری از آثار کهن ایرانی، ازجمله شاهنامه و دیوان حافظ، نخستینبار در هند به چاپ رسیدند و پس از آن در ایران منتشر گشتند. شرحها و تفسیرهای فراوانی نیز بر این آثار بزرگ فارسی نگاشته شده است.
دکتر شکلا در ادامه از جایگاه ویژه حافظ در ذهن هندیان سخن گفت و افزود: حافظ با فرستادن قند فارسی همه هندیان را شکرشکن کرد. پادشاهان هندوستان با او فال میگرفتند. شاعران فارسی و اردو نیز متأثر از او بودند. گاه نیز حافظ راهی برای بروز احساسات محلی هند تامین میکرد. بهعنوان مثال، با این شعر که در هند به نام حافظ بسیار رواج یافته است و روحیه همزیستی مسالمت آمیز در هند را وصف میکند: حافظا گر وصل خواهی صلح کن با خاص و عام/
با مسلمان الله الله با برهمن رام رام.
وی تأکید کرد: طبع رندانه حافظ به روحیه مسالمتآمیز و آزاد هندوستان بسیار سازگار است.
دکتر بلرام شکلا در پایان سخنانش به تأثیر حافظ بر مفاخر هندی اشاره کرد و گفت: با این همه مقبولیت و شهرت، تعجبآور نیست که قدیمیترین نسخه دیوان حافظ در شهر گورکهپورِ هند یافت شده است. دیبیندرنات تاگور، پدر رابیندرانات تاگور، حافظِ اشعار حافظ بود و تاثیر حافظ هم در شعر تاگور بسیار روشن است. تاگور از هند به سرزمین حافظ و سعدی سفر کرد و ارادت خویش را به ایشان ابراز داشت.
جایگاه شعر حافظ در دیوان شرقیغربی گوته
در ادامه نشست علمی یادروز حافظ، دکتر مهدی زمانیان استاد بازنشسته دانشگاه شیراز نیز با تکیه بر مطالعات تطبیقی در حوزهی ادبیات فارسی و آلمانی، به تحلیل جایگاه شعر حافظ در دیوان شرقیغربی گوته پرداخت و تأکید کرد که ترجمهی آثار کلاسیک فارسی در قرن نوزدهم، نقطه عطفی در تاریخ مواجهه ادبی میان شرق و غرب به شمار میآید.
وی ضمن اشاره به نخستین ترجمه گلستان سعدی به زبان آلمانی و تأثیر آن بر ذهن و زبان شاعران اروپایی، افزود: «یوزف فونهامر با ترجمه غزلیات حافظ، زمینهی درک تازهای از جهان شعر فارسی را در آلمان فراهم ساخت و گوته با تأمل در این آثار، به آفرینش دیوانی دست زد که در آن، روح شرق و غرب به گفتوگو مینشینند».
دکتر زمانیان در ادامه گفت: گوته در آینه جمال حافظ، تصویر خویش را بازمییابد و او را نه تنها الهامبخش، بلکه همزاد و مراد خود میانگارد. از رهگذر این همسخنی شاعرانه، افقهای نوینی در شعر آلمانی گشوده شد و شاعران پس از گوته، همچون هاینه، پلاتن و روکرت، هر یک به نحوی از میراث ادبی حافظ الهام گرفتند.
این استاد پیشکسوت ادبیات فارسی، در پایان سخنان خود اظهار داشت: ادبیات فارسی و بهویژه شعر حافظ، پیوسته در شکلگیری گفتوگوی فرهنگی میان ملتها نقشی بنیادین ایفا کرده است؛ بازخوانی این پیوندها، ضرورتی فرهنگی و پژوهشی است که باید با نگاهی تازه دنبال شود.
حافظ در چین و ژاپن
دکتر بهادر باقری، استاد دانشگاه خوارزمی تهران نیز بهعنوان آخرین سخنران نشست های علمی بیستونهمین یادروز حافظ، سخنان خود را با مرور سابقه تاریخی ارتباط ایران و چین آغاز کرد و گفت: نخستین پیوندها و آشناییها بین ایران و چین به روزگار کهن و باستانی و به دورهی دودمان «هان» (۲۰۶ پ.م ۲۴۰ ه.ق) و دورهی «وی» (۲۲۰- ۲۶۵ م) و اشکانیان میرسد.
او درباره سابقه تدریس زبان فارسی در چین گفت: اولین دورهی آموزش زبان فارسی در چین که قابل تأیید است، مربوط به آغاز سلسلهی یوان (سدههای ۱۳ و ۱۴ میلادی) است، اما تدریس رسمی و دانشگاهی زبان فارسی در دانشگاههای چین از حدود هفتاد سال پیش آغاز شد و دانشگاه پکن، این چراغ را روشن کرد و اکنون خوشبختانه در ۱۴ دانشگاه چین، زبان فارسی تدریس میشود و استادان این دانشگاهها بهویژه استادان پیشکسوت دانشگاه پکن، و استادان کنونی کوشای آن، سهم عمدهای در ترجمهی آثار ادبی ایران به زبان چینی داشته و همچنان دارند.
دکتر بهادر باقری در ادامه سخنانش به جایگاه حافظپژوهی در چین پرداخت و گفت: حافظ به اندازهی سعدی و مولانا در چین شناخته شده نبوده اما شعر وی در میان مسلمانان صوفی تا حدی شناخته شده بود. بهویژه در میان مسلمانان اویغور در استان سین کیانگ (شین جیانگ) اشعار خواجهی رندان را میخواندند و به زبان اویغوری هم ترجمه کرده بودند. حتی برخی از شاعران اویغور که به زبان فارسی شعر میسرودند، برای خود تخلص حافظ را برمیگزیدند. حدود ۴۴ سال پیش، یعنی سال ۱۹۸۱ م. کتاب «برگزیدهی غزلیات حافظ» به همتِ یکی از دانشآموختگان بخش فارسی دانشگاه پکن، آقای سینگ بینگ شون، از فارسی به زبان چینی ترجمه شد و در یکی از معتبرترین انتشاراتیهای چین، یعنی انتشارات ادبیات خارجی به چاپ رسید. بیستسال پس از آن، ترجمهی کامل «دیوان غزلیات حافظ» در ۱۱۰۰ صفحه و دو جلد توسط همین آقای سینگ بینگ شون به پایان رسید و در انتشارات ادبی و هنری چانگ شا منتشر و با استقبال شایستهای روبهرو شد.
این استاد دانشگاه همچنین به دستاورهای تدریس خود در چین اشاره کرده و گفت: در مدت اقامت در چین، کوشیدم با استفاده از فضای مجازی خاص این کشور، در حد توان و فرصت محدود خویش، به معرفی شاعران بزرگ ایران ازجمله فردوسی، سعدی، مولانا و حافظ بپردازم و با یاری یکی از دانشجویان دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پکن، پنجاه فیلم کوتاه با زیرنویس چینی در معرفی این شاعران و نمونههایی از اشعارشان و همچنین حکایتهای شیرین و آموزندهی فارسی تهیه و در پلتفرمهای بیلی بیلی و دویین منتشر کردیم که خوشبختانه با استقبال خوب چینیان روبهرو شد و حدود صدهزار بیینده داشت و کماکان در اختیار آنان خواهد بود.
دکتر باقری سخنان خود را با توضیح درباره ترحمه ژاپنی دیوان حافظ به پایان برد و گفت: دیوان حافظ به زبان ژاپنی نیز به همت پروفسور تسونهئو کورویاناگی (Tsuneo Kuroyanagi)، ایرانشناس برجسته، ترجمه و در سال ۱۹۷۶ در انتشارات هیکاری بیگاکوکان در دو جلد منتشر شدهاست. پروفسور کورویاناگی، نقش مهمی در معرفی ادبیات کلاسیک فارسی به ژاپن داشته و آثار دیگری همچون شاهنامه فردوسی، گلستان و بوستان سعدی را نیز ترجمه کردهاست. ایشان متولد ۱۹۵۱. دانشآموخته رشتهی مطالعات فارسی از دانشگاه مطالعات خارجی اوساکا و دورهی کارشناسی ارشد تاریخ از دانشگاه UCLA، استاد دانشگاه اوساکا بودهاست. او که در اندیشهی اسلامی معاصر تخصص دارد، یکی از محققان برجستهی ژاپن در زمینهی تشیع است.
