Shiraz University arm دانشگاه شیراز
 | | English


رصدخانه ابوريحان بيروني دانشگاه شیراز

فارسي | English


رئيس مركز : دكتر نعمت‌اله رياضي 
تاريخ تاسيس : 1354
آدرس محل : خوابگاه ارم
تلفن تماس : 2283459 (دفتر)- 6269422(رصدخانه)

تاريخچه و معرفي: 

     رصدخانه ابوريحان بيروني توسط آقاي دكتر يوسف ثبوتي و با همكاري آقاي دكتر فرانسيس گانين (ادوارد) در سال 1354 راه‌اندازي و تأسيس شد و فعاليت‌هاي اين مركز كم و بيش در طول سه دهه گذشته ادامه داشته است. از جمله اهداف اين مركز تحقيقاتي مي‌توان انجام تحقيقات و رصدهاي حرفه‌اي در زمينه نجوم و اختر فيزيك ذكر كرد. در اين مركز فعاليت‌هاي ديگر همچون آموزش وتعليم دانشجويان، ترويج و اشاعه دانش نجوم و... در كنار اهداف فوق صورت مي‌گيرد.
تنها مركز نجومي در ايران كه مي‌توان از لحاظ امكانات و توانايي با اين مركز رصدخانه‎اي مقايسه كرد، رصدخانه خواجه نصيرالدين طوسي دانشگاه تبريز مي‎باشد. رصدخانه ابوريحان بيروني دانشگاه شيراز فعال‌ترين مركز رصدخانه‌اي كشور و نخستين رصدخانه پس از رصدخانه مراغه (قرن هشتم هجري) است كه در ايران تأسيس شد و تاكنون در ميان رصدخانه‌هاي فعال و حرفه‌اي جايگاه نخست را در زمينه تحقيقات و رصدهاي نجومي به خود اختصاص داده است.

وضعيت فعلي

     رصدخانه ابوريحان در تپه‌اي واقع در كوي ارم دانشگاه شيراز به ارتفاع 1734متر از سطح دريا واقع شده است. تقريباً هميشه دانشجويان دكترا، كارشناسي ارشد و كارشناسي در اين رصدخانه در حال فعاليت حرفه‌اي مي‌باشند علاوه بر اين برخي از دانشجويان تحصيلات تكميلي ساير دانشگاه‌ها داده‎هاي مورد لزوم خود را از اين رصدخانه بدست مي‌آورند. بيشتر فعاليت‌هاي عملي رصدخانه كار بر روي سيستم‌هاي دوتايي يا ستارگان متغيير مزدوج است. در ضمن رصدخانه در تعيين اوقات شرعي و رؤيت هلال ماه در رمضان و نظاير آن فعاليت ديرينه داشته است. اين واحد تحت نظر دانشكده علوم اداره شده و هزينه‌هاي آن را معاونت پژوهشي دانشگاه مي‌پردازد.
رصدخانه داراي ساختمان شش ضلعي مخصوصي در سه طبقه و داراي گنبد ويژه‌اي به قطر 3/4 متر بر فراز تلسكوپ است و داراي بخش‌هاي متعددي از جمله دفتر، سالن اجتماعات،‌ اتاق كار، لابراتوار عکاسي،‌ اتاق گنبد تلسكوپهاي 14 و 20 اينچ مي‌باشد. تجهيزات اين مركز شامل يك دستگاه تلسكوپ بازتابي 20 اينچ از نوع كاسگرين‌ (دومين تلسكوپ بزرگ کشور)، يك دستگاه تلسكوپ بازتابي اشميت كاسگرين 14 اينچ، يك دستگاه تلسكوپ 12 اينچ مجهز به دوربين CCD ، يك دستگاه دوربين اشميت 8 اينچ (مختص عكسبرداري) ، يك دستگاه تلسکوپ 8 اينچ کاسگرين، دو دستگاه تلسكوپ بازتابي 5 اينچ (براي امورات عمومي)، يك دستگاه تلسكوپ 5/4 اينچ بازتابي نيوتوني و يك دستگاه تلسكوپ 60 ميلي متر شكستي مي‌باشد. همچنين دو دستگاه فوتومتر، پنج دستگاه كامپيوتر (براي انجام امورات نورسنجي از ستارگان دوتايي متغير)، دو دستگاه كره سماوي آموزشي، تعداد زيادي اسلايد متنوع نجومي، دو دستگاه آگرانديسمان چاپ عكس‌هاي رنگي و سياه و سفيد و چندين عدد نقشه آسمان و غيره در رصدخانه بيروني موجود است.
در رصدخانه بيروني علاوه بر بازديدهاي عمومي که در هفته دو بار با استفاده از دستگاه ويدئو پروژکتور در اتاق اجتماعات مرکز صورت مي‌پذيرد، برنامه‌هاي ديگري نيز از قبيل برگزاري دوره‌هاي آموزش عمومي ستاره شناسي،‌ انتشار خبرنامه، تهيه برنامه‌هاي راديو و تلويزيوني در مورد وقايع نجومي، بازديدهاي اختصاصي استادان و کارمندان دانشگاه شيراز و  انجام مي‌شود.
كانون نجوم و اخترفيزيك دانشگاه شيراز متشکل از دانشجويان علاقه‌مند به نجوم و اخترفيزيک در فعاليت‌هاي عمومي رصدخانه نقش مهمي دارند.
كتابخانه‌اي در محل رصدخانه وجود دارد كه حاوي تعدادي كتاب و نشريه به زبان‌هاي فارسي و انگليسي است.

تعداد كتاب و نشريات رصدخانه ابوريحان بيروني

 
نوع
 تعداد
 كتاب
40 جلد لاتين
80 جلد فارسي
 نشريات
150 جلد لاتين 
50 جلد فارسي
 
     اين واحد تحقيقاتي با رصدخانه دانشگاه‌هاي مشهد، تبريز، كرمان و دانشگاه اصفهان در داخل كشور داراي ارتباط مستمر مي‌باشد. همچنين ارتباطات پراكنده‌اي نيز با مراكز خارجي دارد.
 
رصدخانه از محل اخذ وجه جهت بازديدها و شهريه كلاس‌هاي آموزشي درآمد اندكي دارد. برگزاري دوره‌هاي آموزش عمومي نجوم در قالب سه دوره از جمله فعاليت‌هاي چند سال اخير مركز بود كه متاسفانه بدليل مشكلات خاص برگزاري اين دوره‌ها در سال‌هاي بعد ميسر نشد. اين دوره‌ها عبارت بودند از:    
1- آموزش نجوم مقدماتي
2- عكاسي نجوم
3- ساخت تلسكوپهاي دست ساز
    
در سال 1380 با عنايت معاونت محترم پژوهشي آقاي دكتر شريف تعدادي تلسكوپ جديد براي اين مركز تهيه شده است كه با احتساب تلسكوپ‌هاي ديگر رصدخانه هم اكنون از لحاظ در اختيار داشتن تلسكوپ در وضعيت مساعدي مي‌باشد.
رصدخانه ابوريحان طي چند سال گذشته تعدادي طرح تحقيقاتي انجام داده است كه مشخصات كامل آن در جدول زير نشان داده شده است.

طرح‌هاي تحقيقاتي رصدخانه ابوريحان بيروني

 

عنوان طرح

مجري

كارفرما

تاريخ

وضعيت طرح

رفتار آشوبي  در طيف نوري ستارگان متغير

دكتر نعمت‌اله رياضي

دانشگاه شيراز

80-1379

خاتمه يافته

راه‌اندازي بخش نجوم موزه تاريخ طبيعي و تكنولوژي

دكتر رياضي
آقاي زماني

معاونت پژوهشي

81-1380

خاتمه يافته

بازسازي و تعمير موتور درايو تلسكوپ 20 اينچ و راه‌اندازي سيستم اتوماسيون گنبد رصدخانه

دكتر نعمت‌اله رياضي

معاونت پژوهشي

86-1385

در حال اتمام

 
رصدخانه علاوه بر انجام طرح‌هاي فوق فعاليت‌هاي علمي ديگري نيز داشته است كه مهمترين آنها عبارتند از: 

1- همايش منجمين آماتور با حضور منجمين خارجي در تاريخ 22/2/81
2- كارگاه منابع اطلاعاتي اختر فيزيك و كيهان شناسي 30 مهرماه الي 3 آبان ماه 1381
3- تأليف كتاب مباني اختر فيزيك نوين توسط دكتر نعمت اله رياضي
4- انتشار مقالات متعدد تخصصي توسط اعضاء
5- شركت اعضاء در كنفرانسهاي متعدد
 
برنامه‌هاي آينده: 

رصدخانه در نظر دارد با حمايت مسئولين دانشگاه اقدامات زير را انجام دهد:
1- توسعه تلسكوپ اصلي رصدخانه به تلسكوپي در حد يك متر
2- ساخت اطاق رصد براي تلسكوپ 12 اينچي و سامان دادن به وضعيت تلسكوپ 14 اينچ رصدخانه
3- احداث ساختمان استراحتگاه براي منجمين ميهمان
4- احداث سالن آمفي تئاتر و پلانتاريوم